Ağrının zəkaya, səssizliyin dərinliyə çevrildiyi həyat hekayələri
Giriş: Dahilik haradan başlayır?
Tarix boyu insanlığı irəli aparan dahilərin həyatına diqqətlə baxdıqda təkrarlanan bir detal üzə çıxır: onların çoxu asan bir uşaqlıq yaşamayıb. Erkən itkilər, sevgisizlik, qorxu, yoxsulluq, zorakılıq və ya dərin tənha qalma hissi…
Bu cür uşaqlıqlar bəzən insanı sındırır, bəzən isə onu başqa cür formalaşdırır. Məhz bu “başqa cür” formalaşma bəzən qeyri-adi düşüncə, güclü yaradıcılıq və fərqli baxış bucağı ilə nəticələnir.
Bu məqalə bir sualın ətrafında qurulub:
Uşaqlıq travmaları dahilik yaradırmı, yoxsa dahilik travmaya baxmayaraqmı ortaya çıxır?
Uşaqlıq travması nədir?
Uşaqlıq travması dedikdə yalnız fiziki zorakılıq nəzərdə tutulmur. Travma bəzən daha səssiz və görünməz formada yaranır:
-
uşağın özünü təhlükəsiz hiss etməməsi,
-
duyğularının dinlənilməməsi,
-
sevilmədiyini düşünməsi,
-
daim gərgin və qorxulu mühitdə böyüməsi.
Uşaqlıq dövründə beyin və şəxsiyyət hələ formalaşır. Bu mərhələdə yaşanan güclü emosional sarsıntılar insanın dünyanı qavrama formasını dəyişir. Bəzi uşaqlar bu dəyişikliklə içlərinə qapanır, bəziləri isə daxili dünyalarını genişləndirərək düşüncə və yaradıcılıq sahəsində fərqlənməyə başlayır.
Travma və zəka arasında necə bir əlaqə var?
Travma yaşayan uşaqlarda tez-tez müşahidə olunan xüsusiyyətlərdən biri yüksək həssaslıqdır. Bu uşaqlar ətraf mühiti daha diqqətlə müşahidə edir, insan davranışlarını tez oxuyur, təhlükəni əvvəlcədən hiss etməyə çalışırlar.
Bu hal zamanla:
-
dərin müşahidə qabiliyyəti,
-
güclü təsəvvür,
-
fərqli düşünmə tərzi
yarada bilər.
Ancaq bu, bahalı bir “qazanımdır”. Çünki bu cür zəka çox vaxt daxili rahatlıq hesabına formalaşır. Bir çox dahi insanın həyatı göstərir ki, güclü yaradıcılıq çox vaxt güclü daxili gərginliklə yanaşı gedir.
Tarixdən nümunələr: Ağrıdan doğan dahilər
İsaak Nyuton
Newton atasını doğulmamışdan əvvəl itirmiş, anası isə onu uşaq yaşlarında tərk etmişdi. O, uşaqlığını tənha və sevgisiz mühitdə keçirdi. Bu tənhalıq onun sosial münasibətlərini zəiflətsə də, elmi düşüncəsini inanılmaz dərəcədə dərinləşdirdi. Onun kəşfləri səssiz otaqlarda, uzun tənha düşüncə saatlarında formalaşdı.
Nikola Tesla
Tesla uşaqlıqda sevdiyi qardaşını itirmiş, bu itki onda dərin günahkarlıq və tənha qalma hissi yaratmışdı. O, insanlardan çox ideyalarla yaşadı. Onun beyni dünyanı adi gözlərlə deyil, şəkillər və təsəvvürlər vasitəsilə qavrayırdı. Tesla üçün dahilik bir hədiyyə olmaqdan çox, daxili tənhalığın nəticəsi idi.
Fyodor Dostoyevski
Dostoyevski uşaqlıqda ailədaxili gərginliyə və zorakılığa şahid olmuşdu. Gənclik illərində ölüm hökmü ilə üzləşməsi isə onun insan psixologiyasına baxışını kökündən dəyişdi. Onun əsərlərində insanın qorxuları, günahkarlığı və daxili mübarizəsi bütün çılpaqlığı ilə görünür. Yazmaq onun üçün həm ifadə, həm də sağ qalma yolu idi.
Virginia Woolf
Virginia Woolf uşaqlıqda ağır emosional travmalar yaşamış, anasını erkən itirmiş və ömrü boyu depressiya ilə mübarizə aparmışdı. Onun yazıları sükut içindəki qışqırığa bənzəyir. Woolf qadın ruhunun incə, qırılqan, amma eyni zamanda güclü tərəflərini sözə çevirə bilmiş nadir şəxsiyyətlərdəndir.
Travma dahiləri necə formalaşdırır?
Yüksək empati
Travmalı uşaqlar başqalarının hisslərini daha tez anlayır. Bu empati onları güclü yazıçı, sənətçi və ya filosof edə bilər.
Zəngin daxili dünya
Təhlükəsiz olmayan xarici mühit insanı iç dünyasına çəkir. Bu daxili dünya zamanla fikir, obraz və ideyalarla dolur.
Daimi axtarış hissi
Travma insanın içində bir boşluq yaradır. Bəzi dahilər bu boşluğu:
-
elm,
-
sənət,
-
fəlsəfə,
-
mənəvi axtarış
ilə doldurmağa çalışır.
Təhlükəli bir yanılğı: “Ağrı olmasa, dahilik olmaz”
Bu fikir romantik görünsə də, son dərəcə təhlükəlidir. Travma dahilik üçün şərt deyil. Əksinə, bir çox insan travma səbəbilə potensialını reallaşdıra bilmir. Dahilər bu mənada istisnadır, qayda deyil.
Əsas məsələ travmanı ideallaşdırmaq yox, onu tanımaq və sağaltmaqdır.
Mənəvi baxış: Ağrı insanı məhv etməyə də, böyütməyə də bilər
Bir çox mədəniyyət və dini düşüncə ağrını həyatın bir imtahanı kimi görür. Bu baxışda insan ağrısı ilə dəyərsizləşmir. Əksinə, insan ağrını mənaya çevirə bildikdə daxili güc qazana bilər.
Ancaq bu proses təkbaşına baş verməməlidir. Dəstək, anlayış və təhlükəsizlik olmadan ağrı çox vaxt insanı susdurur.
Sağlam yol varmı?
Bəli. Sağlam yol:
-
uşaqlıq travmalarını gizlətməmək,
-
onları romantikləşdirməmək,
-
amma inkar da etməməkdir.
Müasir yanaşma göstərir ki:
-
psixoloji dəstək,
-
sosial anlayış,
-
mənəvi dayaq
birlikdə olduqda insan həm sağ qala, həm də inkişaf edə bilər.
Nəticə: Dahilik ağrının içindən keçə bilər, amma ağrı məqsəd deyil
Uşaqlıq travmaları bəzi insanları sındırır, bəzilərini isə fərqli istiqamətə yönəldir. Dahilik çox vaxt bu fərqli istiqamətdə yaranır.
Amma ən vacib həqiqət budur:
İnsan ağrısı ilə tanınmamalıdır.
Əgər bir uşaq:
-
dinlənilirsə,
-
anlaşılırsa,
-
özünü təhlükəsiz hiss edirsə,
o, dahi olmasa belə, sağlam bir insan ola bilər.
Və bəlkə də bu, hər cəmiyyət üçün ən böyük uğurdur.