Kristian Huygens 14 aprel 1629-cu ildə Hollandiyanın Haaqa şəhərində anadan olmuşdur. O, XVII əsrin ən görkəmli alimlərindən biri hesab olunur və fizika, riyaziyyat, astronomiya və optika sahələrində mühüm elmi nailiyyətlər əldə etmişdir. Huygens 8 iyul 1695-ci ildə doğulduğu şəhər olan Haaqada vəfat etmişdir.
Erkən həyatı və ailəsi
Kristian Huygens ziyalı və nüfuzlu holland ailəsində dünyaya gəlmişdir. Atası Constantijn Huygens diplomat, şair və elmə böyük maraq göstərən bir şəxs idi. O, Avropanın tanınmış alimləri ilə əlaqə saxlayırdı və xüsusilə fransız alimi Marin Mersenne ilə müntəzəm yazışmalar aparırdı. Bundan başqa, məşhur filosof Rene Dekartın yaxın dostlarından biri idi.
Atasının bu əlaqələri gənc Huygensin dövrün ən nüfuzlu elmi mühitinə daxil olmasına böyük imkan yaratdı.
Kristian Huygens 16 yaşına qədər evdə fərdi müəllimlər tərəfindən təhsil almışdır. Bu dövrdə o, riyaziyyat, həndəsə, mexanika və musiqi ilə məşğul olmuşdur. Onun riyazi inkişafına Rene Dekartın ideyaları əhəmiyyətli təsir göstərmişdir.
Təhsili
1645–1647-ci illərdə Huygens Leiden Universitetində hüquq və riyaziyyat üzrə təhsil almışdır. Bu dövrdə məşhur riyaziyyatçı Frans van Schooten ona dərs demişdir.
1647–1649-cu illərdə isə o, təhsilini Bredadakı Portağal Kollecində davam etdirmişdir. Burada John Pell müəllim olsa da, Huygenslə çox sıx əlaqədə olmamışdır.
Atasının Marin Mersenne ilə əlaqələri sayəsində Huygens və Mersenne arasında yazışmalar başlamışdır. Mersenne gənc alimə müxtəlif riyazi problemlər göndərirdi. Bu problemlərdən biri iki nöqtədən asılan ipin formasının müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı idi. Huygens bu problemin tam həllini tapa bilməsə də, ip əyrisinin parabolik formaya yaxın olduğunu göstərən nəticələr əldə etmişdir.
Səfərləri və ilk elmi əsərləri
1649-cu ildə Huygens diplomatik heyətin tərkibində Danimarkaya səfər etmişdir. O, səfər zamanı Stokholma gedərək Rene Dekartla görüşməyi planlaşdırsa da, əlverişsiz hava şəraiti buna imkan verməmişdir. Sonrakı illərdə o, Avropanın müxtəlif şəhərlərinə, o cümlədən Romaya da səfərlər etmişdir.
1651 və 1654-cü illərdə Huygensin ilk elmi əsərləri nəşr olunmuşdur. Bu əsərlərdə o, dairənin kvadrata çevrilməsi ilə bağlı yanlış nəzəriyyələri tənqid etmişdir. Xüsusilə Gregory of Saint-Vincent tərəfindən irəli sürülən metodların səhv olduğunu göstərmişdir.
1654-cü ildə yazdığı “De Circuli Magnitudine Inventa” əsəri riyaziyyat sahəsində daha geniş araşdırmaları əhatə edirdi.
Astronomiya və teleskoplar
1650-ci illərin ortalarından etibarən Huygens optika və teleskop texnologiyasına xüsusi diqqət ayırmağa başladı. O, teleskop linzalarının cilalanması və hazırlanması sahəsində yeni üsullar hazırladı.
Bu linzalardan istifadə edərək Huygens 1655-ci ildə Saturn planetinin ən böyük peyki olan Titanı kəşf etdi.
Bir müddət sonra o, Saturnun ətrafında müşahidə olunan qeyri-adi quruluşun əslində nazik və halqa formasında bir sistem olduğunu müəyyənləşdirdi. Bu nəticələrini 1659-cu ildə nəşr olunan “Systema Saturnium” əsərində izah etmişdir.
Ehtimal nəzəriyyəsi
Parisə səfəri zamanı Huygens Blaise Paskal və Pierre Fermat arasında ehtimal nəzəriyyəsi ilə bağlı aparılan müzakirələrlə tanış oldu.
Bu mövzuda yazdığı “De Ratiociniis in Ludo Aleae” əsəri ehtimal nəzəriyyəsi üzrə ilk çap olunmuş elmi əsərlərdən biri hesab olunur.
Sarkaç saatının ixtirası
Astronomik müşahidələr üçün dəqiq vaxt ölçülməsi böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Bu problem Huygensi yeni mexanizm üzərində işləməyə sövq etdi.
1656-cı ildə o, vaxt ölçməsinin dəqiqliyini əhəmiyyətli dərəcədə artıran sarkaç saatını ixtira etdi və bunun üçün patent aldı.
1673-cü ildə nəşr olunan “Horologium Oscillatorium” əsərində Huygens sarkaç hərəkətinin riyazi nəzəriyyəsini izah etmişdir.
Bu əsərdə o:
-
mərkəzdənqaçma qüvvəsi qanununu formalaşdırmış
-
mürəkkəb sarkaç problemini həll etmiş
-
sikloid əyrisinin xüsusiyyətlərini araşdırmışdır.
Bu nəticələr sonradan Robert Hooke, Edmond Halley və Kristofer Wren kimi alimlərin cazibə qanununu inkişaf etdirməsinə mühüm təsir göstərmişdir.
Elmi cəmiyyətlər və Paris Akademiyası
1660-cı ildə Huygens Parisə köçdü və burada bir çox elmi cəmiyyətlərin iclaslarında iştirak etdi. O, Roberval, Pascal, Desargues və digər məşhur riyaziyyatçılarla görüşdü.
1661-ci ildə Huygens Londona səfər etdi və burada yeni yaradılmış London Kral Cəmiyyətinin fəaliyyəti ilə tanış oldu. O, İngilis alimləri ilə sıx əlaqələr qurdu və 1663-cü ildə həmin cəmiyyətə üzv seçildi.
1666-cı ildə Fransanın maliyyə naziri Jean-Baptiste Colbert onu yeni yaradılan Paris Elmlər Akademiyasına dəvət etdi. Huygens Akademiyanın elmi fəaliyyətində mühüm rol oynadı.
İşığın dalğa nəzəriyyəsi
1678-ci ildə Huygens özünün məşhur əsərlərindən biri olan “Traité de la Lumière” kitabını yazdı.
Bu əsərdə o, işığın dalğa təbiətinə əsaslanan nəzəriyyəni irəli sürdü.
Huygens prinsipinə görə:
Dalğa cəbhəsindəki hər nöqtə yeni dalğaların mənbəyi kimi davranır.
Bu prinsip sonradan optika və fizikanın inkişafında fundamental rol oynadı.
Nyutonla münasibətləri
1689-cu ildə Huygens İngiltərəyə səfər etdi və burada İsaak Nyuton, Robert Boyle və digər alimlərlə görüşdü.
Huygens Nyutonun elmi istedadını yüksək qiymətləndirsə də, universal cazibə qanunu ilə bağlı müəyyən şübhələrini saxlayırdı. Onun fikrincə, iki cismin boşluqda bir-birini necə cəzb etməsi tam izah olunmamışdı.
Buna baxmayaraq, o, Nyutonun elmi qabiliyyətini yüksək qiymətləndirirdi.
Son illəri
Huygens həyatının son illərində optika, mexanika və astronomiya sahələrində tədqiqatlarını davam etdirmişdir.
Onun ölümündən sonra nəşr olunan “Cosmotheoros” (1698) əsərində kainatda həyatın mövcudluğu məsələsi müzakirə olunur. Bu əsər astrobiologiya və kosmologiya sahəsində ilk fəlsəfi müzakirələrdən biri hesab olunur.
Elmi irsi
Kristian Huygens XVII əsrin ən böyük alimlərindən biri hesab olunur. O, Qalileo Qalileyin riyazi yanaşmasını Rene Dekartın fəlsəfi baxışları ilə birləşdirərək klassik mexanikanın inkişafına mühüm töhfə vermişdir.
Onun əsas elmi nailiyyətləri bunlardır:
-
sarkaç saatının ixtirası
-
işığın dalğa nəzəriyyəsi
-
mərkəzdənqaçma qüvvəsi qanununun formalaşdırılması
-
ehtimal nəzəriyyəsinin inkişafı
-
Saturnun peyki Titanın kəşfi
-
Saturn halqalarının izahı
Huygensin tədqiqatları fizika və riyaziyyatın inkişafına böyük təsir göstərmiş və sonrakı əsrlərdə elmin inkişafına mühüm istiqamət vermişdir.