Elm daim inkişaf edir. Bir vaxtlar dəyişməz həqiqət hesab edilən fikirlər yeni araşdırmalar nəticəsində ya tamamilə təkzib olunur, ya da daha dəqiq izah edilir. Maraqlıdır ki, məktəbdə öyrəndiyimiz bəzi məlumatlar belə zaman keçdikcə öz aktuallığını itirə bilir. Bu isə elmin zəifliyi deyil, əksinə onun ən güclü tərəfidir. Elm daim sual verir, araşdırır və yeni faktlar ortaya qoyur.

Gəlin insanların ən çox inandığı, lakin tam həqiqəti əks etdirməyən beş məşhur elmi mifə nəzər salaq.

1. Mif: Planetlər yalnız Günəşin ətrafında fırlanır

Məktəbdə hamımıza öyrədilir ki, Günəş Günəş sisteminin mərkəzində dayanır və bütün planetlər onun ətrafında dövr edir. Bu fikir ümumilikdə doğrudur, lakin tam dəqiq deyil.

Əslində Günəş də tam sabit vəziyyətdə dayanmır. O da Günəş sistemi daxilində yerləşən baryentr adlanan ümumi kütlə mərkəzinin ətrafında hərəkət edir. Bu mərkəz bütün planetlərin cazibə qüvvəsinin təsiri nəticəsində formalaşır.

Xüsusilə Yupiter kimi nəhəng planetlər Günəşə kifayət qədər güclü cazibə təsiri göstərir. Nəticədə Günəş kiçik dairələr və mürəkkəb trayektoriyalar üzrə hərəkət edir.

Bu hadisəni iki nəfərin əl-ələ tutaraq fırlanmasına bənzətmək olar. Onlardan biri digərindən nə qədər ağır olsa da, hər ikisi ortaq mərkəz ətrafında dövr edirlər.

Deməli, Günəş sistemi düşündüyümüz qədər statik deyil. Günəş də bu nəhəng kosmik rəqsin iştirakçılarından biridir.

2. Mif: Dünyanın ən böyük səhrası Saharadır

İnsanların böyük əksəriyyəti "səhra" sözünü eşidəndə göz önünə sonsuz qum təpələri, yandırıcı Günəş və isti hava gətirir. Bu səbəbdən çoxları dünyanın ən böyük səhrasının Sahara olduğunu düşünür.

Lakin elmdə səhranın tərifi qumla deyil, yağıntının miqdarı ilə müəyyən edilir.

Əgər hər hansı bölgədə illik yağıntı təxminən 250 millimetrdən azdırsa, həmin ərazi səhra hesab olunur.

Bu baxımdan dünyanın ən böyük səhrası Antarktidadır.

Bəli, buzlarla örtülmüş Antarktida əslində nəhəng bir soyuq səhradır. Burada ilin böyük hissəsində demək olar ki, yağış və qar yağmır. Mövcud buz örtüyü isə milyonlarla il ərzində toplanmış qədim qar qatlarından ibarətdir.

Antarktidanın bəzi daxili bölgələri o qədər qurudur ki, alimlər onları hətta Mars səthi ilə müqayisə edirlər.

Deməli, səhranın əsas xüsusiyyəti istilik deyil, rütubətin son dərəcə az olmasıdır.

3. Mif: Astronavtlar kosmosda cazibə qüvvəsinin olmaması səbəbindən üzürlər

Filmlərdə tez-tez eşidirik ki, kosmosa çıxan kimi cazibə qüvvəsi yox olur və astronavtlar çəkisiz vəziyyətə düşürlər.

Əslində isə bu tam doğru deyil.

Beynəlxalq Kosmik Stansiya Yer səthindən cəmi təxminən 400 kilometr yüksəklikdə yerləşir. Bu məsafədə Yerin cazibə qüvvəsi hələ də səthdəki gücünün təxminən 90 faizi qədərdir.

Bəs onda astronavtlar niyə üzür?

Çünki onlar Yerə doğru davamlı sərbəst düşmə vəziyyətindədirlər. Lakin eyni zamanda çox böyük sürətlə irəli hərəkət etdikləri üçün Yerə çatmadan daim onun ətrafında dövr edirlər.

Başqa sözlə, kosmik stansiya və onun içindəki hər şey birlikdə sərbəst düşür. Buna görə insanlar özlərini çəkisiz hiss edirlər.

Deməli, kosmosda "cazibə yoxdur" demək düzgün deyil. Sadəcə insanlar və kosmik gəmi eyni sürətlə hərəkət etdikləri üçün bu təsir hiss olunmur.

4. Mif: Maqnit yalnız dəmiri cəzb edir

Maqnit deyildikdə çoxumuzun ağlına yalnız dəmir gəlir.

Əslində isə vəziyyət daha mürəkkəbdir.

Bütün maddələr müəyyən dərəcədə maqnit xüsusiyyətinə malikdir. Sadəcə bu xüsusiyyət bəzi materiallarda çox zəif, bəzilərində isə güclü olur.

Dəmir, nikel və kobalt kimi elementlər otaq temperaturunda güclü maqnit reaksiyası göstərirlər. Buna görə gündəlik həyatda maqnit əsasən bu metalları cəzb edir.

Lakin çox aşağı temperaturlarda oksigen, azot və hətta bəzi üzvi maddələr də maqnit sahəsinə reaksiya verə bilirlər.

Elm laboratoriyalarında çox güclü maqnitlər vasitəsilə su damcıları, bitkilər, hətta kiçik canlılar belə havada saxlanılıb.

Bu təcrübələr göstərir ki, maqnetizm düşündüyümüzdən qat-qat mürəkkəb və maraqlı fiziki hadisədir.

5. Mif: Alimlər həyatın dəqiq tərifini bilirlər

Bəlkə də ən maraqlı sual budur:

Həyat nədir?

İlk baxışda cavab sadə görünür. İnsan, heyvan və bitkilər canlıdır. Daş, masa və metal isə cansızdır.

Lakin biologiyada bu sərhəd heç də o qədər də aydın deyil.

Məsələn, viruslar DNT və ya RNT daşıyırlar, çoxala bilirlər və təkamül keçirirlər. Amma onların hüceyrələri yoxdur, özbaşına qidalanmırlar və enerji istehsal etmirlər.

Bəs virus canlıdır, yoxsa cansız?

Bu sualın hələ də bütün alimlərin qəbul etdiyi vahid cavabı yoxdur.

Daha da maraqlısı, viruslardan da sadə quruluşa malik viroidlər və prionlar mövcuddur. Onlar bəzi təhlükəli xəstəliklərin yaranmasına səbəb olurlar, lakin klassik mənada canlı hesab edilmirlər.

Bəzi alimlər laboratoriyada kimyəvi maddələrdən ibarət, böyüyən və enerji qəbul edən sadə "protosellər" də hazırlayıblar. Lakin onların da canlı olub-olmaması hələ də müzakirə mövzusudur.

Bu səbəbdən elm adamları başqa planetlərdə həyat axtararkən əvvəlcə "həyat" anlayışının özünü dəqiq müəyyənləşdirməyə çalışırlar.

Nəticə

Elm bizə hazır cavablar verməkdən daha çox düzgün suallar verməyi öyrədir. Bir zamanlar dəyişməz hesab edilən fikirlər yeni tədqiqatlarla yenidən qiymətləndirilir. Planetlərin hərəkəti, səhraların tərifi, kosmosdakı çəkisizlik, maqnetizm və hətta həyat anlayışı belə düşündüyümüzdən daha mürəkkəbdir.

Məhz buna görə elm heç vaxt dayanmayacaq. Çünki hər cavab yeni bir sual doğurur, hər yeni kəşf isə kainatı və yaşadığımız dünyanı daha dərindən anlamağa kömək edir. Bəlkə də elmin ən böyük gözəlliyi də məhz budur: o, bizi daim öyrənməyə, düşünməyə və şübhə etməyə sövq edir.