Günəş (latınca adı ilə Sol) Günəş sistemimizin mərkəzində yerləşən ulduzdur və Yer kürəsində həyatın mövcudluğunun əsas mənbəyidir. O, iqlim və hava şəraitinin formalaşmasında həlledici rol oynayır.
Günəş demək olar ki, mükəmməl sferik formaya malikdir. Qütb və ekvator diametri arasındakı fərq cəmi 10 kilometrdir. Onun orta radiusu təxminən 695 508 km-dir — bu isə Yerin radiusundan 109 dəfə böyükdür. Günəşin radiusunun təxminən 20–25%-i nüvə hissəsindən ibarətdir.
Günəşin Ölçüsü və Quruluşu
-
Günəş hidrogen (təxminən 70%) və heliumdan (təxminən 28%) ibarətdir.
-
O, əsas ardıcıllıqlı G2V tipli ulduzdur və “sarı cırtdan” kimi təsnif edilir.
-
Günəşin kütləsi Yer kürəsinin kütləsindən təxminən 330 000 dəfə böyükdür.
-
Günəş Günəş sistemindəki ümumi kütlənin 99,86%-ni özündə cəmləşdirir.
-
Günəşin səth sahəsi Yer səthindən təxminən 11 990 dəfə böyükdür.
-
Günəşin içinə təxminən 1 milyon Yer yerləşə bilər (boş olsaydı isə 1,3 milyon Yer sığardı).
Yer ilə Günəş arasındakı orta məsafə 1 Astronomik Vahid (AU) adlanır və təxminən 150 milyon kilometrdir.
Temperatur və Enerji
-
Günəşin nüvəsində temperatur təxminən 15 milyon dərəcə Selsi-yə çatır.
-
Günəş səthində temperatur təxminən 5 600°C-dir.
-
Günəşdə enerji nüvə birləşməsi (fusion) prosesi nəticəsində yaranır — hidrogen helium atomlarına çevrilir.
-
Günəşdən çıxan işığın Yerə çatması təxminən 8 dəqiqə 20 saniyə çəkir.
-
Maraqlıdır ki, enerji Günəşin nüvəsindən səthinə çatmaq üçün milyonlarla il vaxt sərf edir.
Günəşin Hərəkəti
-
Günəş qalaktikanın mərkəzindən 24 000–26 000 işıq ili uzaqlıqdadır.
-
O, Samanyolu qalaktikası ətrafında saniyədə təxminən 220 km sürətlə hərəkət edir.
-
Qalaktik mərkəz ətrafında bir dövrəni tamamlamaq üçün Günəşə 225–250 milyon il lazımdır.
Yer Günəş ətrafında elliptik orbitdə hərəkət etdiyi üçün aralarındakı məsafə il ərzində 147–152 milyon km arasında dəyişir.
Günəşin Maqnit Sahəsi və Günəş Ləkələri
Günəş çox güclü maqnit sahəsinə malikdir. Maqnit enerjisinin ani boşalması nəticəsində:
-
Günəş alovları
-
Maqnit fırtınaları
-
Günəş ləkələri
meydana gəlir.
Günəş ləkələri maqnit xətlərinin bükülməsi nəticəsində yaranır və Yer kürəsindəki tornadoya bənzər maqnit aktivliyi ilə əlaqəlidir.
Günəş Küləyi
Günəş davamlı olaraq yüklü hissəciklər axını yayır. Bu hadisə Günəş küləyi adlanır.
-
Günəş küləyinin sürəti təxminən 450 km/saniyə-dir.
-
Bu axın Günəşin maqnit sahəsinin kosmosa uzanması nəticəsində yaranır.
-
Günəş küləyi Yer maqnit sahəsi ilə qarşılıqlı təsirə girərək qütb parıltılarını (auroraları) yaradır.
Günəşin Gələcəyi
-
Günəş təxminən 4,6 milyard yaşındadır və artıq hidrogen ehtiyatının yarısını istifadə edib.
-
Təxminən 5 milyard il sonra o, qırmızı nəhəng mərhələsinə keçəcək.
-
Bu mərhələdə Merkuri, Venera və ehtimal ki, Yer kürəsini əhatə edəcək qədər genişlənəcək.
-
Daha sonra Günəş xarici qatlarını itirəcək və ağ cırtdan ulduza çevriləcək.
Nəticə
Günəş sadəcə bir ulduz deyil. O:
-
Günəş sisteminin əsas enerji mənbəyidir,
-
Planetlərin formalaşmasında mühüm rol oynayıb,
-
Yer kürəsində həyatın mövcudluğunu təmin edir.
Günəşin öyrənilməsi kosmosu və həyatın mənşəyini daha dərindən anlamağımıza kömək edir.