Ayaqlarımızın altındakı torpaq bizə möhkəm və dəyişməz görünür. Lakin əslində Yer səthi daim hərəkətdədir. Planetimizin xarici qabığını təşkil edən tektonik plitələr milyonlarla, hətta milyardlarla il ərzində yavaş-yavaş yerini dəyişir. Məhz bu hərəkətlər nəticəsində qitələr və okeanlar bugünkü formasını alıb və gələcəkdə də dəyişməyə davam edəcək.
Alimlər Yerin təxminən 4,5 milyard il əvvəl formalaşdığını yaxşı bilirlər. İlk dövrlərdə planet tamamilə ərimiş vəziyyətdə idi. Zaman keçdikcə Yer soyumağa başladı və onun xarici hissəsində bərk qabıq əmələ gəldi. Məhz bu qabıq sonradan tektonik plitələrə parçalandı. Lakin elm üçün uzun illər cavabsız qalan əsas suallardan biri bu plitələrin ilk dəfə nə vaxt hərəkət etməyə başlaması idi.
Beynəlxalq alimlər qrupunun apardığı yeni araşdırmalar bu suala mühüm cavab verib. Tədqiqat nəticələri göstərir ki, Yer qabığındakı tektonik hərəkətlər ən azı 3,8 milyard il əvvəl başlamışdır. Bu nəticə əvvəlki elmi hesablamalardan təxminən 1,3 milyard il daha qədim dövrə aiddir və planetimizin geoloji tarixini yenidən qiymətləndirməyə imkan yaradır.
Təxminən 3,8 milyard il əvvəl Günəş sistemində asteroidlərin intensiv bombardmanı davam edirdi. Bu toqquşmalar Yer səthini uzun müddət yüksək temperaturda saxlayırdı. Planetin xarici qabığı formalaşmağa başladıqdan sonra onun böyük hissəsi müxtəlif dövrlərdə yenidən Yerin dərin qatlarına bataraq ərimiş vəziyyətə düşür, daha sonra isə magma şəklində yenidən səthə çıxırdı.
Bununla belə, Yer üzərində bəzi bölgələr bu prosesdən nisbətən qorunub saxlanılıb. Belə nadir geoloji ərazilərdən biri Qrenlandiyada yerləşən İsua suprakrustal kəməridir. Buradakı süxurların yaşı 3,7–3,8 milyard il hesab olunur və onlar Yer üzündə qorunub qalmış ən qədim qaya nümunələri sırasında yer alır. Alimlərin fikrincə, bu ərazi milyardlarla il əvvəl okean dibinin bir hissəsi olub, lakin sonrakı geoloji proseslər nəticəsində səthə çıxaraq bu gün müşahidə edilən formasını alıb.
Tədqiqatçılar İsua suprakrustal kəmərində aparılan araşdırmalar zamanı süxurların daxilində vulkanik mənşəli materiallarla dolmuş uzun və paralel çatlar aşkar ediblər. Bu geoloji quruluşlar alimlər üçün Yerin qədim dövrlərində baş vermiş prosesləri anlamaqda mühüm ipucu rolunu oynayıb.
Alimlərin izahına görə, həmin dövrdə Yer qabığında yaranan güclü gərginlik okean dibində iri çatların əmələ gəlməsinə səbəb olmuşdu. Yerin dərin qatlarında yerləşən yüksək temperaturlu ərimiş süxurlar — maqma — bu çatlar boyunca yuxarı qalxaraq boşluqları doldurmuşdu. Daha sonra bölgə soyuyaraq bərkiyib və bu gün müşahidə etdiyimiz geoloji quruluş formalaşıb.
Qayaların kimyəvi tərkibinin təhlili də bu ehtimalı gücləndirir. Əldə olunan nəticələr göstərir ki, İsua suprakrustal kəməri təxminən 3,8 milyard il əvvəl okean dibində yerləşən hərəkətli tektonik plitənin bir hissəsi olub. Bu kəşf Yerin erkən geoloji inkişafı haqqında mövcud nəzəriyyələri daha da zənginləşdirir və göstərir ki, planetimizin daxili dinamikası düşündüyümüzdən xeyli əvvəl fəaliyyətə başlayıb.