Ramazan İslamdan əvvəl də mövcud idi, lakin onun dini məzmunu yox idi. Ərəb yarımadasında ay təqvimi əsasında istifadə olunan aylardan biri idi. “Ramazan” sözünün kökü ərəb dilində “ramada” felinə bağlanır və “yandırmaq”, “qızmar istilik” mənası daşıyır. Çox güman ki, ad isti mövsümə təsadüf etdiyi bir dövrdən qalıb. Lakin VII əsrdə baş verən hadisələr bu ayı sıravi zaman kəsimindən çıxarıb müqəddəs tarixə çevirdi.
610-cu ildə, Məkkə yaxınlığındakı Nur dağında yerləşən Hira mağarasında Məhəmməd ibn Abdullah (s.ə.s.) təfəkkürə çəkilmişdi. Məkkə cəmiyyəti bütpərəstlik, sosial ədalətsizlik və qəbilə ayrı-seçkiliyi ilə formalaşmışdı. Tarixi mənbələrə görə, o gecə Ramazan ayına təsadüf edirdi. İslam ənənəsinə əsasən həmin gecə Cəbrayıl (ə.s.) ilk vəhyi gətirdi və “Oxu!” əmri ilə peyğəmbərlik missiyası başladı. Bu hadisə təkcə yeni bir dinin deyil, yeni zaman anlayışının başlanğıcı oldu.
İlk illərdə Ramazan xüsusi ibadət ayı kimi formalaşmamışdı. Vəhy mərhələli şəkildə davam edirdi, müsəlman icması isə Məkkədə təqiblər altında yaşayırdı. Ramazanın müqəddəsliyi Qurani-Kərimin bu ayda nazil olunması ilə bağlı idi, lakin oruc hələ fərz edilməmişdi. İslam hüququnun sistemləşməsi Mədinə dövrünə təsadüf edir.
622-ci ildə hicrət baş verdi. Müsəlman icması Mədinədə siyasi və dini baxımdan təşkilatlanmağa başladı. Hicrətin ikinci ilində, yəni 624-cü ildə oruc ibadəti fərz edildi. Qurani-Kərimin Bəqərə surəsində orucun əvvəlki ümmətlərə də vacib edildiyi xatırladılır və müsəlmanlara da Ramazan ayında sübh azanından gün batana qədər yemək-içməkdən və müəyyən davranışlardan çəkinmək əmri verilir. Beləliklə, Ramazan təkcə vəhy ayı deyil, sistemli ibadət ayına çevrildi.
Eyni ildə Ramazan ayında Bədr döyüşü baş verdi. Tarixçilər üçün bu hadisə siyasi və hərbi baxımdan dönüş nöqtəsi hesab olunur. Müsəlman icması ilk böyük qarşıdurmada qalib gəldi və bu hadisə Ramazanın kollektiv yaddaşdakı yerini daha da möhkəmləndirdi. Sonrakı əsrlərdə Ramazan yalnız fərdi ibadət ayı kimi deyil, həm də tarixi dönüşlərin şahidi kimi xatırlandı.
VII–VIII əsrlərdə İslam coğrafiyası sürətlə genişləndi. Əməvilər və daha sonra Abbasilər dövründə Ramazan ictimai həyatın mərkəzi hadisəsinə çevrildi. Böyük şəhərlərdə məscidlər gecə namazları ilə dolur, Quranın tam oxunması – xətm ənənəsi formalaşırdı. Dövlət səviyyəsində iftar süfrələri təşkil olunur, ictimai yardımlar artırılırdı. Ramazan həm sosial həmrəyliyi gücləndirən, həm də dini identikliyi möhkəmləndirən institut halına gəldi.
Orta əsrlərdə Ramazan İslam mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrildi. Bağdad, Dəməşq, Qahirə və Kordova kimi mərkəzlərdə Ramazan gecələri elmi müzakirələr, dini dərslər və ictimai toplantılarla keçirdi. Xüsusilə Abbasi dövründə mədrəsə və kitabxanalar Ramazan gecələrində daha aktiv olurdu. Bu ay yalnız ibadət deyil, intellektual canlanma dövrü kimi də qəbul edilirdi.
Osmanlı dövründə Ramazan şəhər mədəniyyətinin əsas hadisəsinə çevrildi. İstanbulda minarələr arasında asılan “mahya” yazıları, kütləvi iftar mərasimləri və sarayda təşkil edilən qəbul mərasimləri bu ayın ictimai əhəmiyyətini göstərirdi. Ramazan həm dini, həm də mədəni ritualların sintez olunduğu bir dövr idi.
Azərbaycan ərazisində Ramazan erkən islamlaşma dövründən etibarən yaşanmışdır. Səfəvilər və sonrakı xanlıqlar dövründə məscid və dini mərasimlər Ramazanın ictimai həyatdakı yerini gücləndirmişdi. XIX və XX əsrlərdə siyasi dəyişikliklərə baxmayaraq, Ramazan ailə ənənəsi kimi qorunmuşdur. Sovet dövründə açıq şəkildə dini mərasimlər məhdudlaşdırılsa da, bir çox ailələrdə oruc və iftar ənənəsi gizli şəkildə davam etmişdir. Bu fakt Ramazanın yalnız dini institut deyil, həm də mədəni yaddaş elementi olduğunu göstərir.
Müasir dövrdə Ramazan qlobal miqyasda yaşanır. İslam ölkələrində dövlət səviyyəsində tədbirlər keçirilir, qeyri-müsəlman ölkələrində isə Ramazan diaspor icmaları vasitəsilə qorunur. Media və texnologiyanın təsiri ilə Ramazan artıq təkcə məscid və ev mühiti ilə məhdudlaşmır; beynəlxalq humanitar aksiyalar, televiziya proqramları və rəqəmsal platformalar vasitəsilə də yaşanır.
Tarixi baxımdan Ramazan bir təqvim ayından başlayaraq dini institut, sosial mexanizm və mədəni identiklik forması halına gəlmişdir. Onun əsas dönüş nöqtəsi 610-cu ildəki vəhy hadisəsi, institusionallaşması isə 624-cü ildə orucun fərz edilməsi ilə bağlıdır. Sonrakı əsrlərdə siyasi dəyişikliklərə baxmayaraq, Ramazan İslam dünyasında sabit dini struktur olaraq qalmağı bacarmışdır.
Ramazanın tarixi göstərir ki, o, yalnız ibadət forması deyil, zamanın içində davamlılıq qazanmış dini-mədəni fenomendir. Səhrada başlayan vəhy hadisəsi əsrlər boyu formalaşaraq bu gün qlobal miqyasda yaşanan bir ənənəyə çevrilmişdir.