Bədənimizin görünməyən qəhrəmanları olan hormonlar, orqanizmdə baş verən saysız-hesabsız prosesləri idarə edən kimyəvi xəbərçilərdir. Onlar hüceyrələrə nə vaxt böyümək, fəaliyyət göstərmək, dayanmaq və ya dəyişmək lazım olduğunu bildirirlər.
İnsan həyatı cəmi bir hüceyrədən başlayır. Zaman keçdikcə həmin hüceyrə milyonlarla dəfə bölünərək müxtəlif toxuma və orqanları formalaşdırır. Nəticədə hər bir insan özünəməxsus xüsusiyyətlərə malik olur. Bəziləri uzunboylu, bəziləri qısaboylu, kimisi açıq, kimisi isə tünd dərili olur. Bu fərqlərin böyük hissəsi genetik irslə əlaqəli olsa da, hormonlar da insanın inkişafında və fərdi xüsusiyyətlərinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Bədən uşağı necə formalaşdırır?
Bədənin müxtəlif toxumaları hormonları qan və digər bədən mayelərinə ifraz edir. Daha sonra bu hormonlar qan dövranı vasitəsilə istehsal olunduqları yerdən uzaqda yerləşən hüceyrələrə çataraq onlara müxtəlif göstərişlər verir.
Hormonlar hüceyrələrə böyüməyi və ya böyüməni dayandırmağı əmr edə, onların formasını və funksiyasını dəyişdirə bilər. Məsələn, bəzi hormonlar ürək döyüntüsünü sürətləndirir, bəziləri beyinə aclıq siqnalı göndərir, digərləri isə toxluq hissinin yaranmasına səbəb olur.
İnsulin kimi hormonlar qanda olan şəkərin hüceyrələrə daxil olmasına kömək edərək onların enerji əldə etməsini təmin edir. Digər hormonlar isə orqanizmə qida maddələrinin enerji kimi istifadə olunacağını, yoxsa yağ ehtiyatı şəklində saxlanacağını bildirir.
Bir hormon eyni zamanda bir neçə funksiyanı yerinə yetirə bilər. Bunun ən yaxşı nümunələrindən biri estrogendir.
Estrogen qadın yumurtalıqları tərəfindən sintez olunan əsas cinsi hormonlardan biridir. Yetkinlik dövründə qadın orqanizminin inkişafını təmin edir, reproduktiv sistemi tənzimləyir və süd vəzilərini gələcək ana südü istehsalına hazırlayır. Bununla yanaşı, estrogen sümük toxumasının möhkəmlənməsində də mühüm rol oynayır. Müxtəlif estrogen növlərinin bəzi xərçəng növlərinin inkişafına təsir göstərə bilməsi də elmə məlumdur.
Hormonlar hüceyrələrə necə təsir göstərir?
Hormonların göndərdiyi məlumatları qəbul edən xüsusi hüceyrələr "reseptorlar" vasitəsilə bu siqnalları qəbul edirlər. Reseptorlar hüceyrənin səthində yerləşən xüsusi zülal quruluşlarıdır.
Bu proses çox vaxt "açar və kilid" prinsipi ilə izah edilir. Hormon yalnız quruluşu uyğun olan reseptora bağlana bilir. Uyğunluq olduqda reseptor aktivləşir və hüceyrədə müəyyən bioloji proseslər başlayır.
Lakin bəzən hormonlara bənzəyən bəzi maddələr də reseptorlara bağlanaraq orqanizmi yanlış istiqamətləndirə bilir.
Məsələn, yonca, soya, bəzi göbələk növləri və digər bitkilərdə estrogenə oxşar təsir göstərən təbii birləşmələr mövcuddur. Bu maddələr müəyyən hallarda orqanizmdə estrogen təsiri yarada bilər. Nəticədə hormonal tarazlıq müvəqqəti dəyişə bilər.
Hormonları təqlid edən maddələr
Bəzi maddələr reseptora bağlansa da, onu aktivləşdirə bilmir. Onlar sanki kiliddə qalan yanlış açar kimi davranırlar. Belə olduqda isə həqiqi hormon reseptora bağlana bilmir və öz funksiyasını yerinə yetirə bilmir.
Bu xüsusiyyətə malik bəzi kimyəvi maddələr pestisidlərin, plastik məhsulların və digər sənaye materiallarının tərkibində rast gəlinir.
Əgər belə maddələr kişi cinsi hormonu olan testosteronun təsirini bloklayarsa, normal hormonal fəaliyyət pozula bilər. Bu vəziyyət xüsusilə heyvanlarda reproduktiv sistemin inkişafına və cinsi xüsusiyyətlərin formalaşmasına mənfi təsir göstərə bilər.