Bətn daxilində hormonlar bioloji cinsi müəyyən edən toxumaların inkişafını necə istiqamətləndirir
İnkişafın ən erkən mərhələlərində bütün embrionlar demək olar ki, eyni görünür. Onları açıq şəkildə oğlan və ya qız edən xüsusiyyətlər hələ mövcud olmur. Bu fərqlər yalnız cinsiyyət xromosomlarında yerləşən genlər bədənin toxumalarının necə formalaşacağını “idarə etməyə” başladıqda ortaya çıxır.
Hamiləliyin ilk həftələrində embrionun beyni cəmi bir neçə hüceyrədən ibarət nazik bir zolaq kimi inkişaf etməyə başlayır. Növbəti həftələrdə bu hüceyrələr bir boru formasını alır: yuxarı hissədə beyin, aşağı hissədə isə onurğa beyni formalaşır. Doğuşa qədər keçən aylar ərzində bu hüceyrələr bölünərək milyardlarla sinir hüceyrəsinə çevrilir. Onlar bir-biri ilə trilyonlarla elektrik və kimyəvi əlaqə vasitəsilə ünsiyyət qurur.
Bu mürəkkəb “ünsiyyəti” genlərimiz yönləndirir. Genetik siqnallar bəzən olduqca mürəkkəb və həssas proseslər yaradır. Bu seriyanın əvvəlki hissəsində də vurğulandığı kimi, genetika inkişaf üçün müəyyən yollar müəyyən etsə də, proses sadəcə “oğlan” və ya “qız” kimi ikili seçimdən ibarət deyil. Hələ tam öyrənilməmiş bir çox amillər embrionun genetik quruluşu və bətn daxilində baş verən hadisələr nəticəsində kişi və qadın bədənləri arasında fiziki fərqlərin formalaşmasına səbəb ola bilər.
Hər şey çox erkən başlayır
İnkişafın ilk altı həftəsində genlər xüsusi siqnal kimyəvi maddələrinin istehsalına başlayır. Bu maddələr bədənə hansı toxumaların necə formalaşacağını “izah edir”. Kiçik bioloji fərqlər oğlan və qız embrionlarında toxumaların fərqli şəkildə inkişafına səbəb olur. Bu fərqlərin əsas tənzimləyicisi hormonlardır.
Hormonlar bədəndə çox az miqdarda ifraz olunsa da, son dərəcə güclü təsirə malikdir. Onlar embrionun erkən mərhələdə kişi və ya qadın anatomiyası istiqamətində inkişaf edib-etməyəcəyini müəyyənləşdirir. Bu incə siqnalların böyük hissəsi beyindən qaynaqlanır.
Beyin – inkişafın mərkəzi
Beyin böyük və sıx işləyən bir şəhərə bənzəyir. Buradakı sinir hüceyrələri saniyədə minlərlə kimyəvi siqnal ötürür. Bu proseslər genlər tərəfindən tənzimlənir. Bəzi genlər digər genləri aktivləşdirir və ya söndürür, hüceyrələrə haraya köçməli olduqlarını və hansı formaya düşməli olduqlarını “bildirir”.
Bu hüceyrələrin bir qismi ürək, böyrək və ağciyər kimi həyati orqanlara çevrilir. Digərləri isə əzələləri, bağırsaqları, ətrafları və reproduktiv anatomiyanı formalaşdıran toxumaları yaradır. İnkişafın bu erkən mərhələsində qız və oğlan embrionlarının toxumaları bir-birinə çox bənzəyir, lakin tamamilə eyni deyil.
Qız olmaq, yoxsa oğlan?
Bətn daxilində hormonlar bioloji cinsi müəyyən edən toxumaların inkişafını necə istiqamətləndirir
İnkişafın ən erkən mərhələlərində bütün embrionlar demək olar ki, eyni görünür. Onları açıq şəkildə oğlan və ya qız edən xüsusiyyətlər hələ mövcud olmur. Bu fərqlər yalnız cinsiyyət xromosomlarında yerləşən genlər bədənin toxumalarının necə formalaşacağını “idarə etməyə” başladıqda ortaya çıxır.
Hamiləliyin ilk həftələrində embrionun beyni cəmi bir neçə hüceyrədən ibarət nazik bir zolaq kimi inkişaf etməyə başlayır. Növbəti həftələrdə bu hüceyrələr bir boru formasını alır: yuxarı hissədə beyin, aşağı hissədə isə onurğa beyni formalaşır. Doğuşa qədər keçən aylar ərzində bu hüceyrələr bölünərək milyardlarla sinir hüceyrəsinə çevrilir. Onlar bir-biri ilə trilyonlarla elektrik və kimyəvi əlaqə vasitəsilə ünsiyyət qurur.
Bu mürəkkəb “ünsiyyəti” genlərimiz yönləndirir. Genetik siqnallar bəzən olduqca mürəkkəb və həssas proseslər yaradır. Bu seriyanın əvvəlki hissəsində də vurğulandığı kimi, genetika inkişaf üçün müəyyən yollar müəyyən etsə də, proses sadəcə “oğlan” və ya “qız” kimi ikili seçimdən ibarət deyil. Hələ tam öyrənilməmiş bir çox amillər embrionun genetik quruluşu və bətn daxilində baş verən hadisələr nəticəsində kişi və qadın bədənləri arasında fiziki fərqlərin formalaşmasına səbəb ola bilər.
Hər şey çox erkən başlayır
İnkişafın ilk altı həftəsində genlər xüsusi siqnal kimyəvi maddələrinin istehsalına başlayır. Bu maddələr bədənə hansı toxumaların necə formalaşacağını “izah edir”. Kiçik bioloji fərqlər oğlan və qız embrionlarında toxumaların fərqli şəkildə inkişafına səbəb olur. Bu fərqlərin əsas tənzimləyicisi hormonlardır.
Hormonlar bədəndə çox az miqdarda ifraz olunsa da, son dərəcə güclü təsirə malikdir. Onlar embrionun erkən mərhələdə kişi və ya qadın anatomiyası istiqamətində inkişaf edib-etməyəcəyini müəyyənləşdirir. Bu incə siqnalların böyük hissəsi beyindən qaynaqlanır.
Beyin – inkişafın mərkəzi
Beyin böyük və sıx işləyən bir şəhərə bənzəyir. Buradakı sinir hüceyrələri saniyədə minlərlə kimyəvi siqnal ötürür. Bu proseslər genlər tərəfindən tənzimlənir. Bəzi genlər digər genləri aktivləşdirir və ya söndürür, hüceyrələrə haraya köçməli olduqlarını və hansı formaya düşməli olduqlarını “bildirir”.
Bu hüceyrələrin bir qismi ürək, böyrək və ağciyər kimi həyati orqanlara çevrilir. Digərləri isə əzələləri, bağırsaqları, ətrafları və reproduktiv anatomiyanı formalaşdıran toxumaları yaradır. İnkişafın bu erkən mərhələsində qız və oğlan embrionlarının toxumaları bir-birinə çox bənzəyir, lakin tamamilə eyni deyil.
Qız olmaq, yoxsa oğlan?
Hamiləliyin təxminən altıncı həftəsindən etibarən bu oxşarlıq sürətlə dəyişməyə başlayır. Embrion getdikcə daha çox oğlan və ya qız istiqamətində inkişaf edir. Edinburq Universitetinin Şotlandiya Reproduktiv Sağlamlıq Mərkəzinin mütəxəssisi Richard M. Sharpe bildirir ki, embrionun kişi və ya qadın olaraq formalaşması genetik yollar və hormonlar arasında son dərəcə mürəkkəb qarşılıqlı əlaqədən asılıdır.
Uzun müddət alimlər qadın inkişaf yolunu “standart variant” hesab edirdilər. Yəni kişi inkişafını başlatmaq üçün xüsusi genetik mexanizmlər aktivləşməsə, embrionun avtomatik olaraq qadın olacağı düşünülürdü. Lakin son tədqiqatlar göstərir ki, bu proses daha mürəkkəbdir.
Qadın anatomiyasının formalaşması üçün kişi inkişaf yolunun aktiv şəkildə bloklanması və qadına xas genetik mexanizmlərin işə düşməsi tələb olunur. Başqa sözlə, bədənin son forması kişi və qadın hormonları arasında incə bir tarazlıq nəticəsində yaranır.
Hormonların rolu
Əgər kişi inkişaf yolu aktivləşərsə, embrionun reproduktiv sistemi oğlanlara xas cinsiyyət orqanlarını və gonadları (testisləri) formalaşdırmağa başlayır. Əslində, bu toxumalar ilkin mərhələdə yumurtalıqlara çevrilə biləcək potensiala malikdir. Lakin müəyyən genlərin aktivləşməsi bədənə “oğlan” mesajını ötürür və inkişaf istiqaməti dəyişir.
Testislər erkən mərhələdə böyük miqdarda testosteron istehsal etməyə başlayır. Testosteron androgenlər adlanan kişi cinsi hormonları qrupuna daxildir. Bu hormonun kiçik bir hissəsi (təxminən 5 faizi) daha güclü təsirə malik olan dihidrotestosterona (DHT) çevrilir.
Testislər oğlan embrionunda androgenlərin təxminən 95 faizini istehsal edir. Bundan əlavə, böyrəklərin üzərində yerləşən böyrəküstü vəzilər də müəyyən miqdarda testosteron ifraz edir. Bu hormonlar kimyəvi “açar” rolunu oynayaraq kişi cinsiyyət orqanlarının və digər kişi xüsusiyyətlərinin formalaşmasını təmin edir — ən azı zahiri baxımdan.
Beyin bəzən fərqli “qərar” verə bilər
Nadir hallarda genetik baxımdan oğlan olan şəxsin beyni “qız” istiqamətində siqnallar göndərə bilər və ya əksinə. Bəzən genetik olaraq qız olan bir insan özünü oğlan kimi dərk edə bilər. Bu hallarda beyin əsas “idarəedici mərkəz” rolunu oynayır və genetik proqramdan fərqli mesajlar ötürə bilir.
Bu, insan inkişafının nə qədər mürəkkəb və çoxşaxəli olduğunu göstərir. Bioloji cinsiyyət təkcə genlərdən ibarət deyil — hormonlar, beyin və inkişaf prosesində baş verən incə dəyişikliklər də bu formalaşmada mühüm rol oynayır.
Hamiləliyin təxminən altıncı həftəsindən etibarən bu oxşarlıq sürətlə dəyişməyə başlayır. Embrion getdikcə daha çox oğlan və ya qız istiqamətində inkişaf edir. Edinburq Universitetinin Şotlandiya Reproduktiv Sağlamlıq Mərkəzinin mütəxəssisi Richard M. Sharpe bildirir ki, embrionun kişi və ya qadın olaraq formalaşması genetik yollar və hormonlar arasında son dərəcə mürəkkəb qarşılıqlı əlaqədən asılıdır.
Uzun müddət alimlər qadın inkişaf yolunu “standart variant” hesab edirdilər. Yəni kişi inkişafını başlatmaq üçün xüsusi genetik mexanizmlər aktivləşməsə, embrionun avtomatik olaraq qadın olacağı düşünülürdü. Lakin son tədqiqatlar göstərir ki, bu proses daha mürəkkəbdir.
Qadın anatomiyasının formalaşması üçün kişi inkişaf yolunun aktiv şəkildə bloklanması və qadına xas genetik mexanizmlərin işə düşməsi tələb olunur. Başqa sözlə, bədənin son forması kişi və qadın hormonları arasında incə bir tarazlıq nəticəsində yaranır.
Hormonların rolu
Əgər kişi inkişaf yolu aktivləşərsə, embrionun reproduktiv sistemi oğlanlara xas cinsiyyət orqanlarını və gonadları (testisləri) formalaşdırmağa başlayır. Əslində, bu toxumalar ilkin mərhələdə yumurtalıqlara çevrilə biləcək potensiala malikdir. Lakin müəyyən genlərin aktivləşməsi bədənə “oğlan” mesajını ötürür və inkişaf istiqaməti dəyişir.
Testislər erkən mərhələdə böyük miqdarda testosteron istehsal etməyə başlayır. Testosteron androgenlər adlanan kişi cinsi hormonları qrupuna daxildir. Bu hormonun kiçik bir hissəsi (təxminən 5 faizi) daha güclü təsirə malik olan dihidrotestosterona (DHT) çevrilir.
Testislər oğlan embrionunda androgenlərin təxminən 95 faizini istehsal edir. Bundan əlavə, böyrəklərin üzərində yerləşən böyrəküstü vəzilər də müəyyən miqdarda testosteron ifraz edir. Bu hormonlar kimyəvi “açar” rolunu oynayaraq kişi cinsiyyət orqanlarının və digər kişi xüsusiyyətlərinin formalaşmasını təmin edir — ən azı zahiri baxımdan.
Beyin bəzən fərqli “qərar” verə bilər
Nadir hallarda genetik baxımdan oğlan olan şəxsin beyni “qız” istiqamətində siqnallar göndərə bilər və ya əksinə. Bəzən genetik olaraq qız olan bir insan özünü oğlan kimi dərk edə bilər. Bu hallarda beyin əsas “idarəedici mərkəz” rolunu oynayır və genetik proqramdan fərqli mesajlar ötürə bilir.
Bu, insan inkişafının nə qədər mürəkkəb və çoxşaxəli olduğunu göstərir. Bioloji cinsiyyət təkcə genlərdən ibarət deyil — hormonlar, beyin və inkişaf prosesində baş verən incə dəyişikliklər də bu formalaşmada mühüm rol oynayır.