Körpələrdə uzunmüddətli xatirələrin formalaşmasında yuxunun rolu
Öyrənmədən sonra qısa bir yuxu fasiləsi belə ən gənc insan beynində uzunmüddətli xatirələrin formalaşmasına kömək edə bilər. Yeni elmi araşdırmalar göstərir ki, həyatın ilk ilində yuxu sadəcə istirahət deyil — yaddaşın qurulması prosesinin vacib hissəsidir.
Kim uzun və rahat bir yuxunu sevməz? Böyüklər üçün yuxu düşüncələri tənzimləməyə, enerjini bərpa etməyə və emosional sabitliyi qorumağa kömək edir. Eyni prinsip, görünür, körpələr üçün də keçərlidir.
Yuxu və körpə beyni: nə məlumdur?
Alimlər artıq bilirlər ki, yuxu:
-
Böyüklərdə yeni məlumatların möhkəmləndirilməsinə kömək edir
-
Köhnə problemlərə yeni yanaşmalar yaratmağa imkan verir
-
Müxtəlif məlumatları inteqrasiya edir
-
Məktəbəqədər və məktəb yaşlı uşaqlarda faktların yadda saxlanmasını gücləndirir
-
Hətta heyvan modellərində yeni bacarıqlar öyrənildikdən sonra sinir hüceyrələri arasında əlaqələri artırır
Lakin ən gənc insan beynində — 6–12 aylıq körpələrdə — yuxunun yaddaşa təsiri uzun müddət kifayət qədər araşdırılmamışdı.
Tədqiqat necə aparılıb?
Böyük Britaniya və Almaniyadan olan tədqiqatçılar 6–12 aylıq körpələrlə eksperiment aparıblar. Araşdırmada körpələrə əl kuklası ilə qısa bir səhnə göstərilib:
-
Kuklanın əlindən mitten (əlcək) çıxarılır
-
Mitten silkələnir
-
Daha sonra kuklanın üstünə geri qoyulur
Körpələr bu hərəkətləri bir neçə dəfə müşahidə etdikdən sonra iki qrupa bölünüblər:
-
Uzun yuxu qrupu – 4 saatlıq pəncərə ərzində ən azı 30 dəqiqə yatmış körpələr
-
Qısa və ya yuxusuz qrup – 30 dəqiqədən az yatan və ya ümumiyyətlə yatmayan körpələr
Nəticələr nə göstərdi?
Dörd saat sonra körpələrə kukla yenidən təqdim edilib və onların reaksiyası müşahidə olunub.
-
Uzun müddət yatmış körpələr kukla hərəkətlərini daha dəqiq təqlid ediblər.
-
24 saat sonra aparılan yoxlamada da eyni nəticə müşahidə olunub: yuxudan sonra olan körpələr mitteni çıxarmaq, silkələmək və geri qoymaq hərəkətlərini daha yaxşı xatırlayıblar.
Tədqiqatın nəticələri National Academy of Sciences-in nəşri olan Proceedings of the National Academy of Sciences jurnalında dərc edilib.
Alimlər belə nəticəyə gəliblər ki:
-
Öyrənmədən sonra yuxu körpələrdə uzunmüddətli xatirələrin formalaşmasına kömək edir
-
Yuxu yeni yaddaşı sonradan gələn məlumatların müdaxiləsindən qoruyur
Yaddaşın qorunması mexanizmi
Yuxu zamanı beyin gün ərzində qəbul edilən məlumatları emal edir və seçir. Körpə beynində bu proses xüsusilə vacibdir, çünki həyatın ilk ili intensiv öyrənmə dövrüdür:
-
Dil
-
Hərəkət bacarıqları
-
Sosial qarşılıqlı əlaqə
-
Simvollar və jestlər
Yuxu bu məlumatların “sabitləşdirilməsi” üçün bioloji bir pəncərə yarada bilər.
Paradoks varmı?
Yaddaşın möhkəmlənməsi ilə bağlı əvvəlki araşdırmalar əsasən məktəb yaşlı uşaqlar və böyüklər üzərində aparılmışdı. Bu tədqiqat isə göstərir ki, yaddaş konsolidasiyası prosesi həyatın çox erkən mərhələsində aktivdir.
Bu, körpə beyninin düşündüyümüzdən daha mürəkkəb və funksional olduğunu göstərir.
Praktik nəticələr
Araşdırma valideynlər üçün maraqlı bir mesaj verir:
-
Yeni bacarıq öyrənildikdən sonra yuxu fasiləsi faydalı ola bilər
-
Körpənin yuxu rejimi öyrənmə prosesi ilə birbaşa əlaqəli ola bilər
-
Yuxu yalnız istirahət deyil, aktiv neyrobioloji prosesdir
Əlbəttə, bu nəticələr bütün hallara avtomatik tətbiq olunmur. Lakin tədqiqat göstərir ki, öyrənmə və yuxu arasında bioloji əlaqə mövcuddur.
Nəticə
Yuxu körpələr üçün sadəcə sakitlik anı deyil. O, yaddaşın qurulması, məlumatların seçilməsi və gələcək öyrənmənin təməlini qoyan aktiv bir prosesdir.
Uzunmüddətli xatirələrin formalaşması həyatın ilk ilində belə yuxu ilə sıx əlaqəlidir. Bu isə bir daha göstərir ki, “yatmaq” passiv vəziyyət deyil — beyin üçün məhsuldar bir iş mərhələsidir.