Fiziki məhdudiyyətlər texnologiyadan istifadə üçün maneə olmamalıdır. Yeni hazırlanmış dil ilə idarə olunan kompüter sistemi ağır iflici olan insanlara internetdə gəzmək, yazmaq və kompüterlə qarşılıqlı əlaqə qurmaq imkanı yaradır.
Əlləri və ayaqları olmayan və ya hərəkət imkanları son dərəcə məhdud olan şəxslər üçün kompüterdən istifadə böyük çətinlikdir. ABŞ-ın Alabama Universitetinin mütəxəssislərinin məlumatına görə, təkcə ABŞ-da 250 mindən çox insan onurğa beyni zədəsi ilə yaşayır. Onlardan təxminən 118 mini quadriplegiyadan — yəni həm qolların, həm də ayaqların iflicindən — əziyyət çəkir.
Bu insanlar üçün kompüterə nəzarət etmək məqsədilə əvvəllər beyin dalğaları və ya göz hərəkətlərinə əsaslanan sistemlər hazırlanmışdı. Lakin indi daha sadə və əlçatan bir həll ortaya çıxıb — dil vasitəsilə idarəetmə.
Gənc ixtiraçıdan böyük addım
Bu yenilik Kanadanın Oakville şəhərində yerləşən White Oaks Liseyinin 12-ci sinif şagirdi, 17 yaşlı Emma Mogus tərəfindən hazırlanıb. O, ixtirasını 12 may tarixində keçirilən Intel Beynəlxalq Elm və Mühəndislik Sərgisində təqdim edib. Bu nüfuzlu müsabiqə 75 ölkədən 1750-dən çox gənc alimi bir araya gətirib.
Emma sadə və ucuz materiallardan istifadə edərək işlək prototip hazırlayıb. Qurğunun əsas hissəsi idmançıların istifadə etdiyi ağız qoruyucusuna bənzər bir strukturdur. Bu qoruyucunun üzərində dilin çata biləcəyi beş kiçik deşik açılıb:
-
ikisi sol tərəfdə,
-
ikisi sağ tərəfdə,
-
biri isə ön hissədə.
Hər deşikdə təzyiqə həssas sensor yerləşdirilib. Bu sensorlar kompüter klaviaturasındakı yuxarı, aşağı, sağ və sol ox düymələrini, eləcə də siçanın “klik” funksiyasını əvəz edir. Qurğunun ümumi dəyəri 10 ABŞ dollarından da aşağıdır.
Hazırkı prototip kompüterə kabel vasitəsilə qoşulsa da, Emma gələcəkdə simsiz versiyanın hazırlanmasının mümkün olduğunu bildirir.
Sürətli öyrənmə, real nəticələr
Aparılan sınaqlarda könüllülər bu cihazdan istifadə etməyi çox qısa müddətdə öyrəniblər. Bir və ya iki məşqdən sonra istifadəçilər ekranda daha sürətli hərəkət edib və əvvəlkindən daha çox söz yaza biliblər.
Emma hesab edir ki, bu texnologiya təkcə onurğa beyni zədəsi olanlar üçün deyil, çox skleroz, digər iflic formaları və hərəkət məhdudiyyəti yaradan xəstəliklərdən əziyyət çəkən insanlar üçün də faydalı ola bilər.
Genetik Dəyişdirilmiş Ağcaqanadlar Braziliyada Virus Xəstəliklərini Azaldır
Texnologiya yalnız fərdi həyatları deyil, ictimai sağlamlığı da dəyişir. Braziliyada aparılan yeni araşdırma göstərir ki, genetik cəhətdən dəyişdirilmiş (GM) ağcaqanadlar dengue virusunun yayılmasını əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.
Dengue xəstəliyi Aedes aegypti növünə aid ağcaqanadlar tərəfindən yayılır və yüksək hərarət, güclü baş ağrısı, bədən ağrıları, bəzən isə ciddi qanaxmalarla müşayiət olunur. Xəstəliyin spesifik müalicəsi olmadığı üçün əsas strategiya onun yayılmasının qarşısını almaqdır.
Yeni yanaşma: çoxalma zəncirinin qırılması
Alimlər erkək ağcaqanadların genlərini dəyişdirərək onların nəsil vermə qabiliyyətini məhdudlaşdırıblar. Bu dəyişdirilmiş erkəklər dişilərlə cütləşsə də, yaranan sürfələr yetkin mərhələyə çatmadan ölür. Beləliklə, ağcaqanad populyasiyası tədricən azalır.
Bu üsul Braziliyanın Piracicaba şəhərinin bəzi məhəllələrində tətbiq edilib. Nəticələr olduqca diqqətçəkicidir:
-
Standart nəzarət tədbirləri görülən ərazilərdə dengue halları 52% azalıb.
-
GM ağcaqanadların buraxıldığı məhəllələrdə isə bu azalma 91% təşkil edib (133 haldan cəmi 12-yə).
Bu layihəni həyata keçirən Oxitec adlı Britaniya biotexnologiya şirkəti iyulun 14-də əldə edilən nəticələrin virus hallarının kəskin azalması ilə birbaşa əlaqəli olduğunu açıqlayıb.
Elmi ehtiyatlılıq və etik müzakirələr
Genetik dəyişdirilmiş orqanizmlərin təbiətə buraxılması hələ də mübahisəlidir. Lakin tədqiqatçılar vurğulayır ki, buraxılan erkəklər demək olar ki, hamısı ölür və xəstəlik yayan yetkin nəsil buraxmır.
Kentukki Universitetindən entomoloq Grayson Brown bu cür real sahə məlumatlarının nadir və son dərəcə dəyərli olduğunu bildirir. Bununla belə, o qeyd edir ki, bu metodun təsirini dəqiq ölçmək üçün əlavə müqayisəli tədqiqatlara ehtiyac var.
Nəticə
Bu iki fərqli, lakin eyni dərəcədə təsirli elmi yenilik göstərir ki:
-
Texnologiya fiziki məhdudiyyətləri aşaraq insanlara müstəqillik qazandıra bilər.
-
Biotexnologiya isə ictimai sağlamlıq problemlərinin həllində güclü alətə çevrilə bilər.
Elm inkişaf etdikcə, həm fərdi həyat keyfiyyəti, həm də qlobal sağlamlıq üçün yeni ümidlər yaranır.