Çan Kay-şi (31 oktyabr 1887 – 5 aprel 1975) XX əsr Çin tarixinin ən mühüm və eyni zamanda ən mübahisəli siyasi və hərbi liderlərindən biri hesab olunur. “Generalissimo” ləqəbi ilə tanınan Çan Kay-şi 1928–1949-cu illərdə Çin Respublikasının rəhbəri olmuşdur. Çin vətəndaş müharibəsində kommunistlərin qələbəsindən sonra isə Tayvana çəkilərək orada Çin Respublikasının prezidenti kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir.
Erkən həyat və hərbi təhsil
Çan Kay-şi 1887-ci ildə Çinin Zhejiang əyalətində yerləşən Xikou şəhərində tacir və fermer ailəsində dünyaya gəlmişdir. Gənc yaşlarından hərbi sahəyə böyük maraq göstərən Çan Kay-şi 1906-cı ildə Baoding Hərbi Akademiyasında təhsil almağa başlamışdır. Daha sonra Yaponiyaya gedərək İmperator Yapon Ordusunun hazırlıq məktəbində təhsil almışdır. Yapon hərbi sistemi və samuray intizamı onun siyasi və hərbi dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.
1911-ci ildə Çin tarixində böyük dəyişikliklərə səbəb olan Sinxay inqilabı baş verdikdə Çan Kay-şi Çinə qayıdaraq imperiya hakimiyyətinə qarşı mübarizədə iştirak etmişdir. Bu inqilab nəticəsində Çində min illərlə davam edən imperiya idarəetməsi sona çatmış və respublika sistemi qurulmuşdur.
Sun Yat-sen ilə siyasi əməkdaşlıq
İnqilabdan sonra Çan Kay-şi Çin Respublikasının qurucularından biri olan Sun Yat-sen ilə yaxın siyasi əlaqə qurmuşdur. Onlar birlikdə Kuomintang (Çin Milli Partiyası) adlı siyasi təşkilatın inkişafında mühüm rol oynamışlar.
1923-cü ildə Sun Yat-sen Çan Kay-şini Sovet İttifaqına göndərmişdir. Məqsəd Sovet Qırmızı Ordusunun təşkilatlanma modeli və hərbi strategiyası ilə tanış olmaq idi. Çinə qayıtdıqdan sonra Çan Kay-şi Kanton yaxınlığında yerləşən Whampoa Hərbi Akademiyasının komendantı təyin edilmişdir. Bu akademiya sonradan Çin ordusunun ən mühüm hərbi təhsil ocaqlarından birinə çevrilmişdir.
Kuomintang partiyasının lideri
1925-ci ildə Sun Yat-senin ölümündən sonra Çan Kay-şi Kuomintang partiyasının lideri oldu. O, ölkədə siyasi hakimiyyəti gücləndirməyə və Çini yenidən birləşdirməyə çalışdı.
1927-ci ildə Çan Kay-şi partiyadakı kommunistləri Kuomintangdan uzaqlaşdırdı. Bu hadisə Çin tarixində uzunmüddətli və qanlı vətəndaş müharibəsinin başlanğıcı hesab olunur. Buna baxmayaraq, Çan Kay-şi 1928-ci ildə Pekini nəzarət altına alaraq Nankin şəhərində yeni milli hökumət qurdu və Çinin böyük hissəsini vahid siyasi idarə altında birləşdirdi.
Yaponiya ilə müharibə
1930-cu illərdə Çin yeni təhlükə ilə üzləşdi – Yaponiyanın hərbi ekspansiyası. 1937-ci ildə baş verən və tarixə Nankin qətliamı kimi düşən hadisə Çin-Yaponiya müharibəsinin ən faciəli səhifələrindən biri oldu.
İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Çin ABŞ və digər müttəfiq dövlətlərlə birlikdə Yaponiyaya qarşı mübarizə apardı. Çan Kay-şi bu dövrdə beynəlxalq səviyyədə tanınaraq Müttəfiqlərin əsas liderlərindən biri kimi qəbul edildi.
Çin vətəndaş müharibəsi və Tayvana çəkilmə
İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Çin daxilində kommunist qüvvələrlə qarşıdurma yenidən başladı. Mao Zedongun rəhbərlik etdiyi kommunist qüvvələr 1949-cu ildə qələbə qazanaraq Çin Xalq Respublikasını elan etdilər.
Bu hadisədən sonra Çan Kay-şi tərəfdarları ilə birlikdə Tayvana çəkildi və orada Çin Respublikasının hökumətini qurdu. O, həyatının sonuna qədər Tayvanın siyasi rəhbəri olaraq qaldı və ada iqtisadiyyatının modernləşdirilməsi prosesində mühüm rol oynadı.
Şəxsi həyatı
Çan Kay-şi həyatında dörd dəfə evlənmişdir. Onun həyat yoldaşları Mao Fumei, Yao Yecheng, Chen Jieru və Soong Mei-ling olmuşdur. Soong Mei-ling beynəlxalq səviyyədə “Madam Chiang” kimi tanınmışdır.
Çan Kay-şinin iki oğlu olmuşdur:
-
Chiang Ching-kuo – sonradan Tayvan prezidenti olmuşdur
-
Chiang Wei-kuo – onun övladlığa götürdüyü oğlu idi.
Gənclik illərində buddist ailəsində böyüyən Çan Kay-şi 1927-ci ildə Soong Mei-ling ilə evləndikdən sonra xristianlığı qəbul etmiş və ömrünün sonuna qədər metodist olaraq yaşamışdır.
Ölümü
1975-ci ilin aprel ayında Çan Kay-şi ürək tutması və pnevmoniya keçirdikdən sonra Taypey şəhərində vəfat etdi. O, 87 yaşında dünyasını dəyişdi.
Tayvanda onun ölümü uzun müddət milli matəm ilə qeyd olundu. Materik Çində isə dövlət mətbuatı bu xəbəri yalnız qısa məlumat şəklində yayımladı.
Bu gün Çan Kay-şi Çin tarixində həm milli lider, həm də avtoritar idarəetmə ilə bağlı mübahisəli siyasi fiqur kimi qiymətləndirilir.