Naegleria fowleri ilə yoluxmuş insanlarda ölümün əsas səbəbi düşündüyümüz kimi yalnız amöbün özü deyil — bəzən bədənin immun reaksiyası daha dağıdıcı rol oynaya bilər.
Nevada ştatında yerləşən Mead gölü ətrafında, 300-dən çox isti bulaqdan qidalanan bəzi suların kənarında xəbərdaredici lövhələr var: bu sularda Naegleria fowleri adlı amöbün mövcud ola biləcəyi bildirilir. Bu mikroskopik, təkhüceyrəli orqanizm insanın burnundan daxil olaraq beyinə keçə və ölümcül infeksiyaya səbəb ola bilər.
2014-cü ilin 9 iyulunda, Minnesota ştatında yerləşən Minnewaska gölündə üzgüçülükdən bir neçə gün sonra 14 yaşlı Hunter Butain həyatını itirdi. Həkimlər onun ölüm səbəbinin suda yaşayan bu təhlükəli parazit olduğunu düşünürdülər. Xalq arasında bu orqanizm daha çox “beyin yeyən amöb” kimi tanınır.
Bu infeksiya ilə yoluxan insanların təxminən 97 faizi həyatını itirir. Lakin mütəxəssislər bildirirlər ki, bu adlandırma xəstəliyin niyə bu qədər ölümcül olduğunu tam izah etmir və bir qədər yanıltıcı ola bilər.
Amöb həqiqətən “beyni yeyirmi”?
Dəhşət filmini xatırladan bir prosesdə Naegleria fowleri burun boşluğundan daxil olaraq qoxu siniri boyunca beyinə doğru irəliləyir. Zədələnmənin əsas mərhələsi də məhz burada başlayır.
Lakin alim M. Baig və digər tədqiqatçılar hesab edirlər ki, ölümün əsas səbəbi təkcə amöbün hücumları deyil. Onların fikrincə, bədənin həddindən artıq güclü immun cavabı vəziyyəti daha da ağırlaşdırır.
Baig bu nəzəriyyəni Acta Tropica jurnalının avqust sayında dərc olunan məqaləsində izah edib. Laboratoriya tədqiqatları göstərib ki, immun hüceyrələri olmadıqda, N. fowleri insan qan damarlarının hüceyrələrinə ciddi ziyan vurmaq üçün təxminən 8 saata ehtiyac duyur. Bu isə immun sisteminin reaksiyasının xəstəliyin gedişində həlledici rol oynadığını göstərir.
Təhlükə harada və kimlər üçün daha yüksəkdir?
Naegleria fowleri adətən sağlam insanlarda — çox vaxt uşaqlarda və yeniyetmələrdə — nadir, lakin son dərəcə ağır beyin infeksiyasına səbəb olur. Bu xəstəliyin tibbi adı birincili amöbik meningoensefalitdir (PAM).
Bu xəstəlik son dərəcə nadirdir:
-
1962–2014-cü illər arasında ABŞ-da cəmi 133 yoluxma halı qeydə alınıb (CDC məlumatına görə).
-
Əksər hallar ABŞ-ın cənub ştatlarında müşahidə edilib.
-
Lakin diaqnozun çətinliyi səbəbilə real rəqəmlərin daha yüksək ola biləcəyi ehtimal edilir.
-
Mütəxəssislər amöbün iqlim dəyişiklikləri ilə əlaqədar şimala doğru yayıldığını qeyd edirlər.
Əlamətlər və diaqnoz çətinliyi
İnfeksiyanın ilkin əlamətləri adətən:
-
güclü baş ağrısı
-
yüksək hərarət
-
ürəkbulanma və qusma
-
qoxu hissində dəyişiklik
şəklində başlayır. Nadir hallarda rast gəlinməsi səbəbindən bu xəstəliyin vaxtında tanınması olduqca çətindir.
Meksika Milli Politexnik İnstitutunun hüceyrə bioloqu Jesús Serrano-Luna bildirir ki, bu amöb toxumalara zərər verən zülallar ifraz edir və beyin toxumasında ciddi iltihab yaradır.
Sağ qalmaq mümkündürmü?
Alimlər hesab edirlər ki, müalicədə əsas hədəf təkcə amöbü məhv etmək deyil, beyində yaranan iltihabı və şişkinliyi nəzarət altına almaqdır.
Bunun real nümunəsi 2013-cü ildə baş verib. 12 yaşlı Kali Hardig bu ölümcül infeksiyadan sağ çıxan nadir insanlardan biri oldu.
CDC-dən epidemioloq Jennifer Cope bildirir:
“Bu, heyrətamiz idi. Kali son 35 ildə ABŞ-da bu xəstəlikdən sağ çıxan ilk insan idi.”
Kali Hardigin sağ qalmasına bir neçə faktor kömək edib:
-
çox erkən diaqnoz
-
yeni nəsil anti-amöb dərmanının tətbiqi
-
beyindəki təzyiqin və şişkinliyin aqressiv şəkildə azaldılması
Cope bunu belə izah edir:
“Kəllə sümüyümüz normalda bizi qoruyur. Amma beyində güclü şişkinlik yarananda bu sərt struktur əksinə təhlükə yaradır.”
Nəticə
Naegleria fowleri ilə yoluxma zamanı baş verən proseslər domino effekti yaradır:
-
Amöb beyinə daxil olur
-
Güclü iltihab başlayır
-
Beyin toxuması şişir
-
Təzyiq artır və həyati funksiyalar pozulur
Bu səbəbdən “beyin yeyən amöb” ifadəsi müəyyən mənada doğru olsa da, bütün həqiqəti əks etdirmir. Yeni elmi məlumatlar göstərir ki, ölümcül nəticənin formalaşmasında bədənin öz müdafiə mexanizmləri də mühüm rol oynayır.