Kosmos tədqiqatları insanlıq tarixinin ən riskli və eyni zamanda ən möhtəşəm sahələrindən biridir. Astronavt olmaq yalnız prestij deyil, həm də ciddi fiziki və psixoloji sınaq deməkdir. Aşağıda astronavtlarla bağlı maraqlı və az bilinən faktları təqdim edirik.
Fakt 1. Astronavt peşəsi ən təhlükəli peşələrdən biridir
Kosmos proqramlarının ilk illərində astronavtlıq ən təhlükəli peşələrdən biri hesab olunurdu. Bütün təhlükəsizlik tədbirlərinə baxmayaraq, bir çox kosmonavt və astronavt uçuş, eniş və ya sınaqlar zamanı həyatını itirmişdir. Bununla belə, indiyə qədər heç bir astronavt açıq kosmosda, Yer atmosferindən kənarda birbaşa həyatını itirməmişdir.
Fakt 2. Ay daşları üçün gömrük bəyannaməsi
“Apollo 11” missiyası ilə Aya enən amerikalı astronavtlar Yerə qayıtdıqdan sonra karantinə alınmışdılar. Bundan əlavə, onlar rəsmi olaraq ABŞ-a gətirilən “mallar” üçün gömrük bəyannaməsi də doldurmuşdular. Bəyannamədə Ay torpağı və daş nümunələri qeyd edilmişdi. Bu hadisə kosmik tarixdə maraqlı və simvolik epizod kimi qalır.
Fakt 3. Kosmosda gündəlik həyat çətinlikləri
Kosmosda həyat Yer üzündən tamamilə fərqlidir. Astronavtlar missiya zamanı bir sıra fiziki məhdudiyyətlərlə qarşılaşırlar:
-
Saçlar üçün yuyulmadan istifadə olunan xüsusi “quru şampun” tətbiq olunur.
-
Diş pastası udula bilən tərkibdə hazırlanır, çünki kosmosda tüpürmək mümkün deyil.
-
Qidaların bir hissəsi borular vasitəsilə qəbul edilir.
Bir dəfə reklam kampaniyası çərçivəsində Beynəlxalq Kosmik Stansiyaya (ISS) pizza göndərilmişdi. Aksiyanın sponsoru böyük pizzacı şəbəkələrindən biri olmuşdu.
Fakt 4. Kosmosda ən çox vaxt keçirən astronavtlar
Dünyada kosmosda ən uzun müddət qalan kosmonavt rekordu Gennadi Padalkaya məxsusdur — ümumilikdə 878 gün (iki ildən çox).
Açıq kosmosda (kosmik gəmidən kənarda) ən çox vaxt keçirən kosmonavt isə Anatoli Solovyovdur — 82 saat 21 dəqiqə. O, 16 dəfə kosmik gəzinti edərək bu sahədə də rekord qırmışdır.
Fakt 5. Ağırlıqsızlığın insan bədəninə təsiri
Ağırlıqsızlıq insan orqanizminə ciddi təsir göstərir:
-
Sümük kütləsi azalır, kalsium itkisi baş verir
-
Əzələlər zəifləyir və atrofiyaya uğrayır
-
Uzun müddətli missiyalarda xüsusi pəhriz və məşq proqramı tətbiq olunur
Maraqlıdır ki, mikroqravitasiya şəraitində onurğa sütunu uzandığı üçün astronavtların boyu bir neçə santimetr artmış olur. Yer üzündə xoruldayan insan orbitdə xoruldamır, çünki mikroqravitasiya tənəffüs yollarının vəziyyətini dəyişir.
Fakt 6. Tarixi fiqurlar: Qaqarin və Armstrong
Yuri Qaqa rin tarixdə kosmosa uçan ilk insan olmuşdur. Neil Armstrong isə başqa bir göy cisminin — Ayın səthinə ayaq basan ilk insandır.
Qaqa rinin kosmosa uçuşu bütün dünyada böyük rezonans doğurmuşdu. Hətta kosmik yarış dövründə belə ABŞ-da insanlar bu hadisəni böyük maraq və hörmətlə qarşılamışdılar.
Fakt 7. İlk amerikalı astronavt və maraqlı hadisə
Kosmosa uçan ilk amerikalı Alan Shepard olmuşdur. O, Yuri Qaqa rinin uçuşundan qısa müddət sonra suborbital missiya həyata keçirmişdi.
Buzz Aldrin isə Aya enən ikinci astronavt olmuşdur. İllər sonra — 72 yaşında ikən — o, Ay uçuşunun saxta olduğunu iddia edən bir şəxs tərəfindən təhqir edilmiş və həmin şəxsə fiziki cavab vermişdir. Bu hadisə kosmik proqram ətrafındakı mübahisələrin nə qədər emosional ola biləcəyini göstərir.
Fakt 8. Əzələ və reabilitasiya
Mikroqravitasiya şəraitində əzələlər sürətlə zəifləyir. Astronavtlar bunun qarşısını almaq üçün:
-
Gündəlik fiziki məşqlər edir
-
Xüsusi trenajor avadanlıqlarından istifadə edirlər
Buna baxmayaraq, Yerə qayıtdıqdan sonra uzunmüddətli reabilitasiya tələb olunur.
Fakt 9. Ağırlıqsızlığa alışma
Uzun müddət orbitdə qalan astronavtlar bəzən Yerə qayıtdıqdan sonra instinktiv olaraq əşyaların havada qalacağını düşünürlər.
Amerikalı astronavt Tomas Marshburn müsahibəsində etiraf etmişdir ki, Yerə qayıtdıqdan sonra bir stəkan suyu buraxmış və onun yerə düşəcəyini bir anlıq unutmuşdur. Təxminən altı ay ISS-də yaşadıqdan sonra cazibə qüvvəsinə yenidən alışmaq zaman tələb edir.
Fakt 10. İlk qadın kosmonavtlar
Kosmosda olmuş qadınların əksəriyyəti ABŞ və SSRİ / Rusiya vətəndaşları olmuşdur. Lakin Çin, İtaliya, Kanada və Yaponiya da qadın astronavtlar göndərmişdir.
-
Kosmosa uçan ilk qadın Valentina Tereşkova olmuşdur (26 yaşında).
-
Açıq kosmosa çıxan ilk qadın isə Svetlana Savitskaya olmuşdur.
Nəticə
Astronavtlıq peşəsi həm texniki, həm fiziki, həm də psixoloji baxımdan son dərəcə mürəkkəbdir. Kosmos tədqiqatları insan orqanizminin sərhədlərini sınağa çəkir və hər missiya elmi biliklərimizi daha da genişləndirir.
Kosmos insanlıq üçün yalnız kəşf deyil, həm də dözümlülük, intizam və elmi cəsarətin simvoludur.