Ağıl nəzarəti anlayışı uzun illərdir ki, elmi fantastikanın ən qorxulu və eyni zamanda cəlbedici mövzularından biri olub. İnsanların düşüncələrini, davranışlarını və hətta hisslərini bir düymə vasitəsilə idarə etmək ideyası superqəhrəman filmlərinin əsas süjet xəttidir. Lakin bir çoxumuz belə bir texnologiyanın real dünyada mümkün olmadığını düşünürük.
Ancaq reallıq düşündüyümüzdən daha mürəkkəbdir.
Təxminən yarım əsr əvvəl bir alim bunu təkcə nəzəri olaraq deyil, praktik olaraq da həyata keçirdi. Onun adı José Manuel Rodríguez Delgado idi — Yale Universitetində çalışan, real laboratoriya şəraitində beyin üzərində birbaşa nəzarəti sınaqdan keçirmiş neyroloq.
Bu, metaforik “ağıl nəzarəti” deyildi. Bu, işlək bir cihaz, sənədləşdirilmiş təcrübələr və açıq elmi nəticələr idi.
Dramatik başlanğıc: Bir alimin formalaşması
Delgado 1915-ci ildə İspaniyada anadan olmuşdur. Onun həyat yolu klassik akademik rahatlıqdan uzaq idi. İspaniya Vətəndaş Müharibəsindən sonra beş ay konsentrasiya düşərgəsində saxlanılmış, azad edildikdən sonra isə yenidən tibb təhsilinə qayıtmışdır. Məhz bu dövrdən sonra onun diqqəti insan beyninə yönəlmişdir.
O, məşhur neyroloq **Santiago Ramón y Cajal**ın tədqiqatlarından ilhamlanaraq, beynin təkcə necə işlədiyini deyil, necə idarə edilə biləcəyini öyrənmək istəyirdi.
Bu sual onu elmin ən təhlükəli sərhədlərindən birinə apardı.
“Stimoceiver”: Beyinlə birbaşa əlaqə
Yale Universitetinin Fiziologiya Bölməsində işləməyə başladıqdan sonra Delgado tarixə düşəcək bir cihaz icad etdi: stimoceiver.
Bu implant:
-
beynin müəyyən sahələrinə yerləşdirilir,
-
uzaqdan radio siqnalları ilə aktivləşdirilir,
-
konkret emosional və motor reaksiyalar yaradırdı.
Sadə dillə desək, bu cihaz vasitəsilə:
-
hərəkət,
-
qorxu,
-
aclıq,
-
aqressiya,
-
rahatlıq,
-
eyforiya
kimi hallar süni şəkildə yaradılırdı.
Ən diqqətçəkən məqam isə budur: cihaz işləyirdi.
Heyvan təcrübələri: Emosiyaların düyməsi
Delgado əvvəlcə pişiklər üzərində təcrübələr apardı. Beynin müxtəlif nahiyələri stimullaşdırıldıqda pişiklərdə:
-
aqressiya,
-
süstlük,
-
aclıq
kimi davranışlar yaranırdı.
Sonra təcrübələr meymunlar üzərində davam etdirildi. Delgado yazırdı ki, düzgün düyməni basmaqla:
-
meymunun başını çevirmək,
-
əzalarını hərəkət etdirmək,
-
onu oturtmaq, uzatmaq, hətta atlatmaq mümkündür.
Bu, artıq refleks yox, idarə olunan davranış idi.
Məşhur buğa təcrübəsi
Delgadonun ən məşhur təcrübəsi isə bir buğa üzərində aparıldı. Buğanın beyninə implant yerləşdirildi. Aqressiv hücum anında Delgado bir düyməni basdı — və buğa dərhal dayandı.
Bu hadisə:
-
videoya çəkilmiş,
-
elmi jurnallarda dərc olunmuş,
-
ictimaiyyət qarşısında nümayiş etdirilmişdir.
Bu artıq nəzəriyyə deyildi. Bu, sübut idi.
İnsan üzərində təcrübələr: Etikanın sərhədi
Daha sonra Delgado insan üzərində təcrübələrə başladı. Xəstələrdə:
-
əzələlərin qeyri-iradi yığılması,
-
əhvalın dəyişməsi,
-
istəkdən asılı olmayan hərəkətlər
yaradıldı.
Bir xəstənin məşhur sözləri tarixə düşmüşdür:
“Həkim, mən inanıram ki, sizin elektrikiniz mənim iradəmdən güclüdür.”
Bu cümlə insan azadlığı ilə texnologiya arasındakı təhlükəli xətti açıq şəkildə göstərirdi.
Niyə bu texnologiya yayılmadı?
Delgado öz nəticələrində açıq şəkildə xəbərdarlıq edirdi:
“İnsanlıq təkamüldə dönüş nöqtəsinə çatıb. Biz təkcə şəhərlərimizi deyil, insanın özünü də düzgün planlaşdırmırıq. Bu cür güc səhv əllərdə fəlakətə çevrilə bilər.”
Məhz bu qorxu:
-
etik narahatlıqlar,
-
ictimai təzyiq,
-
siyasi risklər
bu texnologiyanın geniş yayılmasının qarşısını aldı.
Nəticə
Delgadonun işi sübut etdi ki:
-
insan beyni texniki olaraq idarə edilə bilər,
-
azad iradə bioloji proseslərlə sıx bağlıdır,
-
texnologiya etikadan qabağa keçdikdə təhlükəli olur.
Bu gün beyin implantları (deep brain stimulation və s.) tibbi məqsədlərlə istifadə edilsə də, Delgadonun təcrübələri hələ də elmin ən narahatedici səhifələrindən biri olaraq qalır.