Cib telefonlarının və smartfonların sürətlə yayılması ilə yanaşı, uzun illərdir cəmiyyətdə bir sual dolaşır: mobil cihazların yaydığı radiasiya beyin xərçənginə səbəb ola bilərmi? Bu mövzu ətrafında mübahisələr davam etsə də, yeni elmi araşdırmalar daha ölçülü və faktlara əsaslanan nəticələr ortaya qoyur.
Şimali Avropada aparılmış genişmiqyaslı bir tədqiqat göstərir ki, cib telefonlarından istifadənin kəskin artmasına baxmayaraq, beyin şişlərinin ümumi sayı onilliklər ərzində sabit qalıb.
Elmi narahatlıq haradan yarandı?
Mobil telefonlar ilkin olaraq yalnız rabitə vasitəsi olsa da, bu gün artıq məlumat, iş, sosial şəbəkə və əyləncə mərkəzinə çevrilib. Bu da insanların onları saatlarla baş nahiyəsinə yaxın saxlamasına səbəb olur. Nəticədə, cihazların yaydığı radiofrekans radiasiyasının beyin toxumasına mümkün təsiri ilə bağlı narahatlıqlar yaranıb.
Son illərdə aparılan bəzi araşdırmalarda mobil telefon radiasiyası ilə beyin şişləri arasında ilkin əlaqələr irəli sürülsə də, bu nəticələr hələ yekdil elmi mövqeyə çevrilməyib.
Şimali Avropa tədqiqatının nəticələri
Danimarka, Finlandiya, Norveç və İsveçi əhatə edən tədqiqat qrupu təxminən 30 il ərzində xərçəng reyestrlərini təhlil edib. Araşdırma 1974–2003-cü illər arasında, 20–79 yaş arası insanlarda ən çox rast gəlinən iki beyin şişi növünü əhatə edib:
-
Gliomalar (adətən bədxassəli),
-
Meningiomalar (adətən xoşxassəli).
Tədqiqatçılar bildirirlər ki, 1990-cı illərin ortalarından etibarən mobil telefon istifadəsi sürətlə artsa da, 1998–2003-cü illər arasında beyin şişlərinin yayılma tezliyində əhəmiyyətli artım müşahidə edilməyib.
Araşdırmanın nəticələri Milli Xərçəng İnstitutunun Jurnalı (JNCI)-də dərc olunub və müəlliflər belə nəticəyə gəliblər:
“Heç bir alt qrupda beyin şişlərinin yayılmasında uzunmüddətli və aydın artım tendensiyası müşahidə edilməmişdir.”
Niyə Skandinaviya ölkələri ideal model sayılır?
Araşdırmanın aparıcı müəllifi, Kopenhagendə yerləşən Xərçəng Epidemiologiya İnstitutundan İzabelle Deltour bildirir ki, Skandinaviya ölkələri bu tip tədqiqatlar üçün ideal şərait yaradır:
-
texnologiyanın erkən və geniş yayılması,
-
yüksək keyfiyyətli tibbi statistika,
-
əhalinin uzunmüddətli izlənməsi imkanları.
Bununla belə, Deltour vurğulayır ki, elmi ədəbiyyat hələ də bu mövzuda yekun nəticəyə gəlməyib və mübahisələr davam edir.
Beyin xərçəngi niyə çətin araşdırılır?
Mütəxəssislərin fikrincə, əsas problemlərdən biri beyin şişlərinin yaranma mexanizminin hələ tam məlum olmamasıdır. Genetik meyllilik rol oynaya bilər, lakin əksər hallarda:
“İnsanların niyə beyin şişi inkişaf etdirdiyini dəqiq bilmirik.”
Bundan əlavə, bəzi xərçəng növlərinin inkişafı 10–20 il çəkə bilər. ABŞ-ın Albany Universitetinin professoru David Carpenter bu məqamı xüsusi vurğulayır:
“Beyin xərçəngi yavaş inkişaf edir. Beş və ya on il ərzində aydın nəticə gözləmək real deyil. Əgər risk varsa, artım 20 il sonra ortaya çıxa bilər.”
Radiasiyanın hüceyrə səviyyəsində təsiri
Kolumbiya Universitetinin Tibb Mərkəzindən professor Martin Blank bildirir ki, cib telefonları bioloji proseslərə dolayı təsir göstərə bilər. Onun sözlərinə görə, radiasiya hüceyrələrdə stress reaksiyalarını artıra bilər. Buna görə də bir sıra alimlər ehtiyatlı yanaşmanı tövsiyə edir.
Blank və Carpenter daxil olmaqla bir qrup alim mobil texnologiyadan istifadə zamanı risklərin minimuma endirilməsini tövsiyə edən hesabatı da dəstəkləyiblər.
Araşdırmalardakı əsas çətinliklər
Bu tip tədqiqatların zəif tərəflərindən biri də fərdi istifadə vərdişlərinin dəqiq ölçülməməsidir. İnsanların nə qədər danışdıqlarını xatırlaması subyektiv ola bilər. Buna görə də mütəxəssislər daha obyektiv məlumatlara — məsələn, mobil operatorların istifadə qeydlərinə ehtiyac olduğunu bildirirlər. Lakin bu sahədə sənaye ilə əməkdaşlıq hələlik məhduddur.
Gözlər INTERPHONE tədqiqatındadır
Beynəlxalq INTERPHONE layihəsi mobil telefon istifadəsi ilə beyin şişləri arasındakı əlaqəyə dair daha geniş məlumatlar vəd edir. Tədqiqat tamamlanıb, lakin nəticələr hələ dərc edilməyib. Alimlər bunun mübahisəni tam bağlayacağına tam əmin deyillər.
Nəticə
Mövcud elmi sübutlara əsasən, cib telefonlarının yayılması ilə beyin şişlərinin artması arasında birbaşa və qəti əlaqə hələ təsdiqlənməyib. Lakin bu, mövzunun bağlandığı anlamına gəlmir. Elmin ehtiyatlı yanaşması davam edir və uzunmüddətli müşahidələr həlledici rol oynayacaq.
Elm hələ son sözünü deməyib. Zaman isə əsas hakim olaraq qalır.