İnsan içində alovlanan odun adı nədir?
Giriş: Qəzəb niyə birdən danışır?
İnsan qəzəblənəndə qəribə bir şey baş verir. Sanki onun içində başqa bir səs oyanır. Bu səs sakit danışmır. Tələsmir. Düşünmür. Sual vermir. Sadəcə əmr edir:
“De.”
“Vur.”
“Qır.”
“İncit.”
Və qəzəb keçəndən sonra insan çox vaxt öz-özünə eyni sualı verir:
“Mən bunu niyə etdim?”
Bu sualın içində bir peşmanlıq var. Amma həm də bir çaşqınlıq:
“Bu mən idimmi?”
Dinlər, fəlsəfə, psixologiya əsrlərdir bu sualla məşğuldur. Qəzəb nədir? Haradan gəlir? Kim danışır o anda? Şeytanmı? Nəfsmi? Yoxsa insanın bastırılmış yaraları?
Bu məqalə qəzəbi sadəcə “pis xüsusiyyət” kimi damğalamır. Əksinə, onu insanın iç dünyasına açılan təhlükəli, amma həqiqi bir qapı kimi araşdırır.
1. Qəzəb nədir? Duyğudurmu, gücdürmü, yoxsa sınaq?
Qəzəb ilk baxışda duyğudur. Amma o, digər duyğulardan fərqlidir. Qorxu insanı geri çəkir. Kədər insanı içə qapanmağa məcbur edir. Sevgi yumşaldır. Qəzəb isə irəli itələyir.
Qəzəb:
-
sərhəd tanımır,
-
məntiqi susdurur,
-
vicdanı kənara çəkir,
-
nəticəni düşünmədən hərəkətə keçirir.
Bu səbəbdən qəzəb ən təhlükəli duyğudur. Çünki o, insanı özündən çıxarır.
İslam düşüncəsində qəzəb:
-
nə tam şeytandır,
-
nə də tam günah.
O, imtahandır.
Necə ki, bıçaq həm çörək kəsir, həm insan öldürür — qəzəb də:
-
haqsızlığa qarşı qalxanda ədalət ola bilər,
-
nəfsə xidmət edəndə fəlakətə çevrilər.
2. Şeytanın dili nə deməkdir?
Din qəzəbi çox vaxt şeytanla əlaqələndirir. Amma bu əlaqə zahiri deyil, psixoloji və mənəvi mexanizmə əsaslanır.
Şeytan nə edir?
-
O, yeni fikir yaratmır.
-
O, insanın içində olanı qızışdırır.
-
O, zəif nöqtəni tapır.
Qəzəb anında:
-
insanın təkəbbürü qabardır,
-
incinmiş eqosu danışır,
-
“mən haqlıyam” səsi yüksəlir.
Şeytan burada pıçıldayır:
“Sən susma.”
“Bu təhqiri udma.”
“Sən zəifsən, əgər cavab verməsən.”
Bu pıçıltı qəzəbin dilinə çevrilir.
Yəni qəzəb öz-özünə şeytan deyil.
Amma qəzəb şeytan üçün ən rahat danışıq vasitəsidir.
3. Nəfsin səsi necə danışır?
Nəfs insanın “mən” hissidir. O, yaşamaq istəyir. Qorunmaq istəyir. Üstün olmaq istəyir.
Nəfs qəzəb anında deyir:
-
“Mən alçaldıldım.”
-
“Mən haqsızlığa uğradım.”
-
“Mən susa bilmərəm.”
Burada təhlükə budur:
Nəfs hər incinməni haqsızlıq sanır.
Amma hər incinmə haqsızlıq deyil. Bəzən:
-
ego yaralanır,
-
təkəbbür sarsılır,
-
insan həqiqətlə üzləşir.
Nəfs bunu qəbul etmir. O, qəzəbi qalxan edir.
4. Qəzəb və haqlılıq illüziyası
Qəzəbin ən qorxulu tərəfi budur:
O, insana haqlı olduğu hissini verir.
Qəzəbli insan:
-
özünü müdafiə etdiyini düşünür,
-
amma əslində hücum edir.
-
ədalət axtardığını sanır,
-
amma nəfsini qoruyur.
Bu səbəbdən din qəzəbi susdurmağı deyil, idarə etməyi öyrədir.
Peyğəmbər (s.ə.s) buyurur:
“Əsl güclü insan başqasını yıxan deyil, qəzəb anında özünü saxlayandır.”
Bu cümlə qəzəbin mahiyyətini açır:
Qəzəb güc deyil, gücün imtahanıdır.
5. Qəzəb niyə bu qədər sürətlidir?
Qəzəb düşünmədən gəlir. Çünki o, beynin ən qədim hissələrindən doğur. Orada məntiq yoxdur. Orada sağ qalmaq instinkti var.
Qəzəb anında:
-
ürək sürətlənir,
-
nəfəs dəyişir,
-
bədən döyüş rejiminə keçir.
Bu an dua etmək çətindir, amma məhz bu anda dua lazımdır.
Din qəzəbə qarşı dərman olaraq:
-
sükutu,
-
məkanı dəyişməyi,
-
dəstəmaz almağı,
-
susmağı tövsiyə edir.
Bunlar zahirən sadə görünür. Amma əslində nəfsin gücünü qıran psixoloji addımlardır.
6. Haqlı qəzəb varmı?
Bəli. Amma çox nadir hallarda.
Haqlı qəzəb:
-
özün üçün deyil,
-
başqası üçün qalxır.
-
eqonu deyil,
-
ədaləti müdafiə edir.
Haqlı qəzəb sakit olur.
Bağırmır.
Alçaltmır.
İntiqam istəmir.
Əgər qəzəbin içində:
-
təhqir,
-
kin,
-
üstünlük hissi,
-
zövq varsa,
bu artıq nəfsin qəzəbidir.
7. Qəzəb keçəndən sonra niyə boşluq qalır?
Çünki qəzəb heç vaxt rahatlıq gətirmir.
Qəzəb:
-
anlıq boşalma verir,
-
amma uzunmüddətli peşmanlıq yaradır.
İnsan qəzəblə dediyi sözləri:
-
geri ala bilmir,
-
amma içində daşıyır.
Bu da ruhda çat yaradır.
Din burada bağışlamağı önə çıxarır. Çünki bağışlama:
-
qarşı tərəfi azad etmir,
-
insanı öz qəzəbindən azad edir.
8. Müasir dövrdə qəzəb niyə artıb?
Çünki:
-
insanlar daha tənha,
-
daha gərgin,
-
daha müqayisəçi,
-
daha qorxulu yaşamaqdadır.
Sosial media:
-
qəzəbi normallaşdırır,
-
aqressiyanı mükafatlandırır,
-
sakitliyi zəiflik kimi göstərir.
Bu mühitdə nəfs qidalanır. Şeytan isə səssiz qalır — çünki artıq işi görülür.
9. Qəzəbi boğmaqmı, tanımaqmı lazımdır?
Qəzəbi boğmaq təhlükəlidir.
Çünki boğulan qəzəb bir gün partlayır.
Din qəzəbi inkar etmir. O deyir:
“Tanı. Saxla. Yönləndir.”
Qəzəbi tanımaq:
-
insanın öz zəifliyini tanımasıdır.
-
“mən də səhv edə bilərəm” deməsidir.
Bu isə imanın başlanğıcıdır.
Nəticə: Kim danışır qəzəb anında?
Qəzəb anında danışan:
-
nəfsdirsə → insan dağıdar,
-
şeytan pıçıldayırsa → insan peşman olar,
-
iman susursa → insan itər.
Amma iman ayıqdırsa:
-
qəzəb susar,
-
dil sakitləşər,
-
insan özünü qoruyar.
Qəzəb şeytanın dili ola bilər,
amma yalnız nəfs mikrofonu açanda.
Əgər insan o mikrofonu bağlamağı öyrənərsə,
qəzəb artıq onu idarə etməz.