Fakt 1: Kainatın yaşı və mənşəyi
Müasir kosmologiyaya əsasən, kainat təxminən 13,8 milyard il əvvəl Böyük Partlayış (Big Bang) nəticəsində yaranmışdır. Lakin bu hadisədən əvvəl nə baş verdiyi sualı hələ də cavabsız qalır.
Bəzi nəzəri modellər kainatın dövri xarakter daşıdığını irəli sürür: kainat genişlənir, sonra sıxılaraq yenidən təklik nöqtəsinə qayıdır və proses təkrarlanır. Bu “dövri kainat” modeli maraqlı olsa da, hələlik eksperimental sübutlara malik deyil.
Fakt 2: Relikt radiasiya – əsas sübut
Big Bang nəzəriyyəsinin ən güclü sübutlarından biri kosmik mikrodalğa fon şüalanmasıdır. Bu şüalanma 1965-ci ildə aşkar edilmiş və nəzəri olaraq əvvəlcədən proqnozlaşdırılmışdı.
Alimlər hesab edir ki, bu radiasiya Böyük Partlayışdan təxminən 380 min il sonra yaranmışdır və kainatın erkən mərhələsinin “termal izi” kimi qəbul edilir.
Fakt 3: Stasionar kainat nəzəriyyəsi
Alternativ nəzəriyyələrdən biri kainatın əbədi və dəyişməz olduğunu iddia edən stasionar modeldir. Bu yanaşmaya görə kainatın nə başlanğıcı, nə də sonu vardır.
Lakin müasir müşahidələr – xüsusilə qalaktikaların bir-birindən uzaqlaşması – bu modeli zəiflədir. Buna baxmayaraq, bəzi nəzəriyyəçilər hesab edirlər ki, Böyük Partlayış yalnız müşahidə edə bildiyimiz kainat hissəsinə aid ola bilər.
Fakt 4: Din və kosmologiya
Bir çox aparıcı dünya dini Böyük Partlayış nəzəriyyəsini dini inanca zidd hesab etmir. Əksinə, kainatın müəyyən başlanğıc nöqtəsindən yaranması ideyası bəzi teoloji baxışlarla uzlaşır.
Hindu fəlsəfəsi isə kainatın dövri xarakter daşıdığını vurğulayır – başlanğıc və son anlayışları nisbi hesab edilir. Bu baxımdan bəzi kosmoloji modellərlə maraqlı paralellər mövcuddur.
Fakt 5: Kainatın temperaturu
Kosmik mikrodalğa fon şüalanmasının temperaturu təxminən 3 Kelvin (−270,15 °C) təşkil edir. Bu ölçmələr müxtəlif ölkələrdə aparılmış və eyni nəticələr əldə edilmişdir.
Bu fakt Böyük Partlayış modelinin dəqiqliyini gücləndirən mühüm sübutlardan biridir.
Fakt 6: Partlayış bir nöqtədə baş verməmişdir
Böyük Partlayış klassik mənada bir məkanda baş verən partlayış deyildi. Nəzəriyyəyə görə, genişlənmə məkanın bütün nöqtələrində eyni anda başlamışdır.
Yəni boşluq və maddə arasında sərhəd yox idi; məkanın özü genişlənirdi. Bu konsepsiya insan məntiqi üçün çətin qavranılan anlayışlardan biridir.
Fakt 7: İlk anların sirri
Müasir fizika Böyük Partlayışdan sonrakı hadisələri saniyənin kiçik hissələrinə qədər modelləşdirə bilir. Lakin ən ilkin mərhələ – sıfıra yaxın zaman intervalı – hələ də nəzəri olaraq izah edilməmişdir.
Bu mərhələni izah edən müxtəlif kvant və kosmoloji nəzəriyyələr mövcuddur, lakin onların heç biri hələ empirik şəkildə təsdiqlənməyib.
Fakt 8: Kainatın gələcəyi
Kainatın Böyük Partlayışdan bəri davamlı genişləndiyi və soyuduğu qəbul edilir. Əgər bu proses geri dönməzdirsə, sonsuz uzaq gələcəkdə kainat “istilik ölümü” adlanan vəziyyətə çata bilər.
Bu mərhələdə entropiya maksimuma yaxınlaşar və enerji bərabər paylanar. Lakin bu da hələlik nəzəri proqnozdur.
Fakt 9: Kosmik təklik (singulyarlıq)
Bəzi modellərə görə, Böyük Partlayışdan əvvəl kainat sonsuz sıxlıq və sıfıra yaxın ölçü ilə xarakterizə olunan bir kosmik təklik vəziyyətində idi.
Partlayışdan sonra məkan və zaman eyni anda bütün istiqamətlərdə genişlənməyə başlamışdır. Bu anlayış klassik fizika qanunları ilə tam izah edilə bilmir.
Fakt 10: Ən böyük sual
Big Bang nəzəriyyəsi partlayışdan sonrakı prosesləri izah edir, lakin “ondan əvvəl nə var idi?” sualına cavab vermir. Hətta zamanın özünün partlayışla birlikdə yaranmış ola biləcəyi ehtimal edilir.
Bu səbəbdən Böyük Partlayış nəzəriyyəsi güclü elmi model olsa da, kainatın mənşəyi ilə bağlı bütün sualları əhatə etmir.
Nəticə
Big Bang müasir kosmologiyanın əsas sütunlarından biridir və müşahidə olunan kainatın ən güclü elmi izahı hesab olunur. Lakin elm hələ də kainatın başlanğıcı və gələcəyi ilə bağlı fundamental suallara tam cavab verməyib.
Kainat haqqında biliklərimiz artdıqca, cavablardan daha çox sual yaranır — və bu, elmin inkişafının təbii bir hissəsidir.