Beynimiz inanılmaz dərəcədə mürəkkəb və eyni zamanda qəribə bir orqandır. O, hər gün milyonlarla məlumatı emal edir, qərarlar verir, bizi təhlükədən qoruyur və çox vaxt bunun fərqində belə olmuruq. Bəzən isə davranışlarımızın arxasında duran mexanizmlər bizi həqiqətən təəccübləndirir.
Gəlin beynimizin etdiyi beş qəribə, amma elmi cəhətdən sübut olunmuş xüsusiyyətə nəzər salaq.
5. Beyniniz əllərinizdən daha çox gözlərinizə güvənir
Sadə bir nümunə təsəvvür edin: sendviç yeyirsiniz. Əlinizi uzadıb onu götürür, salmadan və tökmədən ağzınıza aparırsınız. Bu sizə çox adi görünür. Amma əslində bu proses yüksək koordinasiya, vizual analiz və motor nəzarət tələb edir.
Beyin bu hərəkətlərin çoxunu avtomatik şəkildə idarə edir. Siz hər dəfə “əlimi bir az sağa yönəldim” və ya “indi sıxmayım” kimi şüurlu qərarlar vermirsiniz. Beyin gözlərdən gələn vizual məlumatı analiz edir və əlinizi istiqamətləndirir.
Tədqiqatlarda iştirakçılara hər iki əllərində çəkili çubuqlar tutdurulub və hansı tərəfin daha ağır olduğunu demələri istənilib. Gözləri bağlı olduqda bunu düzgün təyin edə biliblər. Lakin güzgü vasitəsilə görüntü manipulyasiya ediləndə – yəni gözlər başqa bir şey göstərdiyi halda – iştirakçılar səhv cavab veriblər.
Onlar çubuğu fiziki olaraq hiss etsələr də, beyin görmə məlumatına üstünlük verib. Hətta güzgü hiyləsi izah edildikdən sonra belə, beyin vizual informasiyanı əsas götürməyə davam edib.
Bu göstərir ki, beynimiz çox vaxt reallıqdan çox gördüyümüzə inanır.
4. Beyninizdə istiqamət qərəzi var (və bu davranışlarınıza təsir edir)
İnsan beyninin iki yarımkürəsi var və bəzi funksiyalar müəyyən tərəfdə daha aktivdir. Maraqlısı odur ki, insanların böyük əksəriyyətində sağa doğru meyl müşahidə olunur.
Uşaqların əksəriyyəti doğulduqdan sonra başlarını sağa çevirməyə üstünlük verir. Bu istiqamət qərəzi sonradan da müxtəlif davranışlarda özünü göstərir.
Araşdırmalar göstərir ki, insanların üçdə ikisindən çoxu öpüşərkən başını sağa çevirir. Bu həm Qərb ölkələrində, həm də fərqli mədəniyyətlərdə eyni şəkildə müşahidə olunub. Sağ əlli insanlar bu davranışı daha çox göstərir, sol əllilər isə daha nadir hallarda.
Bu qərəz gündəlik həyatımızı ciddi şəkildə dəyişdirməsə də, beynin necə strukturlaşdırıldığını və davranışlarımızın nə qədər avtomatik olduğunu göstərir.
3. İnsanlar səsləri və formaları oxşar şəkildə əlaqələndirirlər
Əgər sizdən iti künclü bir şəkli və yumru bir şəkli “Kiki” və “Buba” adları ilə uyğunlaşdırmağınız istənsə, böyük ehtimalla iti künclü formaya “Kiki”, yumru formaya isə “Buba” deyəcəksiniz.
Bu fenomen müxtəlif dillərdə danışan insanların təxminən 95%-ində eyni nəticə verir.
Eyni şey səslərlə rənglər arasında da müşahidə olunur. Araşdırmalarda insanlardan sait səsləri müəyyən rənglərlə əlaqələndirmək istənilib. Sinesteziya diaqnozu olan insanlar bunu daha güclü hiss etsələr də, sinesteziya olmayan insanlar da oxşar uyğunluqlar göstəriblər.
Məsələn:
-
Yüksək səslər daha açıq və parlaq rənglərlə,
-
Aşağı səslər isə daha tünd və ağır rənglərlə əlaqələndirilir.
Bu o deməkdir ki, beynimiz səsləri, formaları və anlayışları müəyyən daxili qaydalara əsasən əlaqələndirir. Bu əlaqələr qismən bioloji, qismən isə mədəni təsirlərlə formalaşır.
2. Beyninizdə gizli filtr və senzura sistemi var
Beyin saniyədə saysız-hesabsız məlumat qəbul edir. Amma biz onların hamısını şüurlu şəkildə dərk etmirik. Bunun səbəbi beynin filtr sistemi – yəni diqqət mexanizmidir.
Məşhur “görünməz qorilla” təcrübəsində iştirakçılardan basketbol ötürmələrini saymaları istənilib. Bu zaman kadrın ortasından qorilla kostyumunda bir insan keçib. İştirakçıların böyük hissəsi qorillanı görməyib.
Çünki beyin diqqəti konkret tapşırığa yönəldib və digər məlumatları filtrdən keçirərək “lazımsız” hesab edib.
Lakin maraqlıdır ki, təhlükə və ya cinsəllik kimi güclü stimullar diqqəti daha tez çəkir. Bu, təkamül mexanizmidir: təhlükəni vaxtında görmək həyati əhəmiyyət daşıyır.
Digər tədqiqatlar göstərir ki, motivasiya da diqqətə təsir edir. İnsanlara müəyyən obyektləri gördükdə mükafat veriləcəyi deyildikdə, beyin həmin obyektləri daha tez seçir.
Yəni beynimiz obyektiv deyil. O, prioritetlərə görə filtr tətbiq edir.
1. Beyniniz xatirələri dəyişdirir və pozitivliyə üstünlük verir
Araşdırmalar göstərir ki, əksər insanlar müsbət xatirələri mənfi xatirələrdən daha asan xatırlayır. Yüngül depressiya yaşayan insanlarda bu balans daha bərabərdir. Lakin ağır depressiya zamanı mənfi xatirələr daha dominant olur.
Bu göstərir ki, sağlam beyin müəyyən dərəcədə “pozitiv qərəzə” malikdir.
Bu mexanizm bizi qoruyur. Əgər həyat yalnız mənfi xatirələrlə dolu olsaydı, motivasiya və davamlılıq azalardı. Beyin çətinlikləri yumşaldır, bəzi ağrılı detalları silir və gələcəyə ümid hissini qoruyur.
Amma bu həm də bir sual yaradır:
Biz həqiqətən xoşbəxtik, yoxsa beynimiz bizi belə hiss etməyə “proqramlaşdırıb”?
Bəlkə də hər ikisi.
Nəticə
Beyin sadəcə düşünən bir orqan deyil. O, reallığı şərh edir, dəyişdirir, filtrdən keçirir və bəzən bizi aldadır. Çox vaxt avtomatik qərarlar verir və biz bunun fərqində belə olmuruq.
Amma bir həqiqət dəyişmir:
Beyniniz inanılmaz dərəcədə güclüdür.
Və onun necə işlədiyini anlamaq — özünüzü anlamağa atılan ən böyük addımlardan biridir.