Bakteriyalar müxtəlif mühitlərdə yaşayan mikroskopik, təkhüceyrəli orqanizmlərdir. Onlar torpaqda, okeanlarda, havada, hətta insan orqanizmində – xüsusilə bağırsaqlarda – mövcuddur.

İnsanlarla bakteriyalar arasındakı münasibət mürəkkəbdir. Bəzi bakteriyalar faydalıdır – məsələn, südü qatığa çevirir və ya həzm sisteminin düzgün işləməsinə kömək edir. Digərləri isə xəstəlik törədə bilər: sətəlcəm, xolera və ya metisilinə davamlı Staphylococcus aureus (MRSA) kimi ağır infeksiyalara səbəb olur.

Bakteriyaların Quruluşu

Bakteriyalar prokaryot orqanizmlərdir, yəni onların hüceyrəsində nüvə yoxdur. Genetik material (DNT) hüceyrənin daxilində “nukleoid” adlanan sahədə yerləşir.

Əsas struktur xüsusiyyətləri:

• Plazmidlər – əlavə dairəvi DNT fraqmentləri

• Ribosomlar – zülal sintezini təmin edir

• Hüceyrə membranı – daxili qoruyucu qat

• Hüceyrə divarı – xarici qoruyucu qat

• Kapsul (bəzi bakteriyalarda) – əlavə qoruyucu örtük

• Qamçılar (flagellalar) – hərəkəti təmin edir

• Pili – səthə yapışmağa kömək edir

Mikoplazma kimi bəzi bakteriyalarda hüceyrə divarı yoxdur.

Bakteriyaların Təsnifatı

Bakteriyalar bir neçə meyar əsasında təsnif edilir:

1. Qram ləkəsi testi

1884-cü ildə Hans Christian Gram tərəfindən hazırlanmış üsuldur.

• Qram-müsbət bakteriyalar – qalın hüceyrə divarına malikdir və boyanı saxlayır (məsələn, Streptococcus pneumoniae)

• Qram-mənfi bakteriyalar – xarici membrana malikdir və boyanı saxlamır (məsələn, E. coli, Vibrio cholerae)

2. Forma

Bakteriyaların əsas formaları:

• Kokklar – sferik

• Basillər – çubuqvari

• Spirillər – spiral formalı

Bəzi bakteriyalar kvadrat və ya ulduzvari formalar da ala bilir.

Çoxalma Prosesi

Bakteriyalar əsasən ikili bölünmə yolu ilə çoxalır. Bu proses zamanı:

1. Hüceyrə DNT-ni kopyalayır

2. Hüceyrə böyüyür

3. İki eyni “qız” hüceyrəyə bölünür

Bəzi bakteriyalar isə qönçələnmə yolu ilə çoxalır.

Üfüqi Gen Köçürülməsi

Bakteriyalar genetik materialı bir-biri ilə bölüşə bilirlər. Bu proses üç yolla baş verir:

• Transformasiya – mühitdəki sərbəst DNT-nin mənimsənilməsi

• Transduksiya – viruslar vasitəsilə DNT ötürülməsi

• Konjugasiya – iki bakteriya arasında birbaşa əlaqə yolu ilə DNT ötürülməsi

Bu mexanizm bakteriyaların sürətlə uyğunlaşmasına və antibiotik müqaviməti qazanmasına səbəb olur.

Bakteriyalar və İnsan Sağlamlığı

İnsan orqanizmində trilyonlarla bakteriya yaşayır. Bağırsaq mikrobiomu:

• Həzmi tənzimləyir

• İmmuniteti gücləndirir

• Zərərli mikrobların qarşısını alır

Lakin bəzi bakteriyalar ağır infeksiyalara səbəb ola bilər. Məsələn, nekrotik fasiit (xalq arasında “ət yeyən bakteriya”) nadir, lakin təhlükəli infeksiyadır.

Antibiotik Müqaviməti

Antibiotiklər bakterial infeksiyaların müalicəsində əsas vasitədir. Lakin onların həddindən artıq və düzgün istifadə olunmaması nəticəsində antibiotikə davamlı bakteriyalar yaranır.

Statistik məlumatlara görə:

• ABŞ-da hər il 2 milyondan çox insan antibiotikə davamlı infeksiyaya yoluxur

• Təxminən 23 min ölüm qeydə alınır

MRSA kimi bakteriyalar artıq bir çox antibiotiklərə qarşı davamlıdır.

Antibiotiklərin düzgün və məqsədli istifadəsi qlobal səhiyyə üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.

Epidemiya və Pandemiya

Epidemiya

Xəstəliyin müəyyən bir bölgədə sürətlə yayılmasıdır.

Pandemiya

Xəstəliyin qlobal miqyasda yayılmasıdır.

Məsələn:

• COVID-19 – 2020-ci ildə pandemiya elan olunub

• Ebola – Qərbi Afrikada epidemiya

• Zika virusu – regional epidemiya

Tarixdə Əhəmiyyətli Pandemiyalar

Qara Ölüm (1346–1353)

Yersinia pestis bakteriyasının törətdiyi vəba pandemiyası.
Avropa əhalisinin 30–60%-i həlak olub.

İspan Qripi (1918)

Ən ölümcül qrip pandemiyası.
20–50 milyon insanın ölümünə səbəb olub.

HİV/AIDS

XX əsrin sonlarında qlobal pandemiyaya çevrilib.
Bu gün müalicə üsulları mövcuddur və xəstəlik nəzarət altına alına bilir.

Nəticə

Bakteriyalar həm həyat üçün zəruri, həm də təhlükəli ola bilən mikroorqanizmlərdir.

Onlar:

• Ekosistemlərin əsas hissəsidir

• İnsan həzminə və immunitetinə kömək edir

• Xəstəliklərə səbəb ola bilər

• Sürətlə mutasiya və uyğunlaşma qabiliyyətinə malikdir

Müasir tibbin əsas vəzifələrindən biri bakteriyaların faydalı xüsusiyyətlərini qorumaq, eyni zamanda antibiotik müqaviməti kimi qlobal problemlərlə mübarizə aparmaqdır.