Bir an hər şey qaydasındadır. Növbəti anda isə öskürək başlayır, nəfəs daralır və hava çatışmazlığı hiss olunur. Bəzən bu vəziyyət bir pişiyi sığalladıqdan sonra, bəzən isə açıq havada futbol oynayarkən baş verir.
Əgər bu hallar sizə tanışdırsa, siz və ya övladınız astma adlanan xroniki ağciyər xəstəliyindən əziyyət çəkə bilərsiniz.
Denver şəhərində yerləşən Milli Yəhudi Tibb və Tədqiqat Mərkəzində uşaqlarda astma və allergiya üzrə tədqiqatçı olan Andy Liu bildirir ki, astma uşaqlar arasında olduqca geniş yayılmışdır və son onilliklərdə xəstəliyin yayılma səviyyəsi artmaqdadır.
1980–1996-cı illər arasında ABŞ-da astma diaqnozlarının sayı iki dəfə artmışdır. Xəstəliklərin Nəzarəti və Profilaktikası Mərkəzinin (CDC) məlumatına görə, hazırda ABŞ-da 20 milyondan çox böyüklər və təxminən 9 milyon uşaq astmadan əziyyət çəkir.
Liu qeyd edir:
“Mən uşaq olanda sinifimizdə bir-iki nəfərdə astma vardı. İndi isə bir sinifdə beş-altı uşağa rast gəlmək mümkündür.”
Xəstəliyin artmasının səbəbi tam aydın olmasa da, alimlər mümkün amilləri araşdırır və yeni müalicə üsulları üzərində işləyirlər. Son illərdə astmanın idarə olunması sahəsində əhəmiyyətli irəliləyiş əldə olunmuşdur.
Liu vurğulayır:
“Əvvəllər astmalı uşaqları məhdud imkanlı hesab edirdik. Son 15 ildə bu yanaşma dəyişib. Artıq inanırıq ki, astması olan uşaqların əksəriyyəti tamamilə normal həyat sürə bilər.”
Ağciyərlərdə Nə Baş Verir?
Ağciyərlər quruluş etibarilə budaqlanan ağaca bənzəyir. Bu budaqlar hava yollarıdır. Nəfəs aldıqda hava bu yollar vasitəsilə ağciyərlərə daxil olur və nazik divarlardan keçərək qana oksigen verir.
Astma tutması zamanı:
-
Selik (mukus) hava yollarını daraldır,
-
Hava yollarının daxili qişası şişir,
-
Əzələlər sıxılır.
Nəticədə nəfəs alma çətinləşir.
Bu proses qəfil baş vermir. Çox vaxt müəyyən tetikleyicilər (triggerlər) rol oynayır.
Allergiya və Astma Əlaqəsi
Tədqiqatçı Sam Arbesin sözlərinə görə, astması olan insanların ən azı yarısında allergiya da mövcuddur.
Allergiya immun sisteminin:
-
Pişik və it tüklərinə,
-
Toza,
-
Polenə,
-
Kifə,
-
Digər xarici maddələrə
həddindən artıq reaksiya verməsi nəticəsində yaranır.
Bu maddələr allergen adlanır.
Bəzi insanlar allergenlə təmasda olduqda sadəcə asqırır və burun axması yaşayır. Lakin astması olan insanlarda reaksiya daha ağır olur və bəzən xəstəxanaya yerləşdirmə tələb edə bilər.
Aparılan araşdırmalar göstərmişdir ki, hətta evdə heyvan saxlanılmasa belə, bir çox evdə pişik və it allergenlərinə rast gəlinir.
Çirklənmə və Digər Tetikleyicilər
Astma yalnız allergiya ilə əlaqəli deyil.
Aşağıdakılar da astma tutmasına səbəb ola bilər:
-
Fiziki gərginlik
-
Siqaret tüstüsü
-
Güclü ətirlər
-
Yemək qoxuları
-
Hava çirklənməsi
Alimlər allergiyanın astmanı ağırlaşdıra bildiyinə əmindirlər, lakin allergenlərin astmanın yaranmasında birbaşa səbəb olub-olmadığı hələ tam sübut olunmamışdır.
Gigiyena Hipotezi
Aparılan müşahidələr maraqlı bir tendensiya göstərir:
-
Fermada yaşayan uşaqlarda astma daha az rast gəlinir.
-
Bağçaya gedən uşaqlarda astma riski aşağıdır.
-
Böyük bacı-qardaşı olan uşaqlarda astma daha az görülür.
Bu müşahidələr “gigiyena hipotezi” adlanan nəzəriyyəni irəli sürmüşdür.
Bu nəzəriyyəyə görə, müasir uşaqlar daha az mikroorqanizmə məruz qalırlar. Səbəblər:
-
Daha çox qapalı məkanda qalmaq
-
Antibakterial vasitələrdən geniş istifadə
-
Antibiotiklərin artan istifadəsi
Nəticədə immun sistem “məşq” etmədiyi üçün allergenlərə qarşı həddindən artıq reaksiya verir.
Müasir Müalicə və Ümidverici Perspektivlər
Astmanın tam səbəbləri araşdırılmaqda davam etsə də, onun idarə olunması sahəsində böyük irəliləyiş var.
Əsas yanaşmalar:
-
Tetikleyicilərin müəyyən edilməsi və uzaq durmaq
-
Profilaktik müalicə
-
İnhaler dərmanlar (hava yollarını genişləndirir)
-
Uzunmüddətli nəzarət dərmanları
Bundan əlavə, daha erkən diaqnoz üçün yeni nəfəs testləri hazırlanır.
Andy Liu qeyd edir:
“Bir çox uşaq astmaya görə fəaliyyətlərini məhdudlaşdırır. Halbuki buna ehtiyac yoxdur.”
Astması olan insan:
-
Minimum simptomla yaşaya bilər,
-
İstədiyi idman növü ilə məşğul ola bilər,
-
Normal və aktiv həyat sürə bilər.
Buna sübut olaraq, ABŞ-ın məşhur futbolçusu Jerome “The Bus” Bettis göstərilə bilər. Astma onun böyük idmançı olmasına mane olmamışdır.
Nəticə
Astma xroniki, lakin idarə oluna bilən xəstəlikdir.
Düzgün diaqnoz, müasir müalicə və maarifləndirmə sayəsində:
-
Uşaqlar və böyüklər normal həyat yaşaya bilər,
-
Fiziki aktivlik məhdudlaşdırılmaya bilər,
-
Həyat keyfiyyəti yüksək səviyyədə saxlanıla bilər.
Astma artıq məhdudiyyət deyil — düzgün nəzarət olunduqda sadəcə idarə olunan bir vəziyyətdir.