Yeni heyvan tədqiqatları beta-karotin kimi “sağlam” əlavələrin risklərini üzə çıxarır
Antioksidantların hüceyrələri sağlam saxladığına inanılır. Məhz bu səbəbdən hər il milyonlarla insan E vitamini, beta-karotin və digər antioksidant əlavələrdən istifadə edir. Lakin son illərdə aparılan elmi araşdırmalar bu maddələrin bəzi ciddi xəstəliklər, xüsusilə xərçəng zamanı gözlənilməz dərəcədə zərərli ola biləcəyini göstərir.
Siçanlar üzərində aparılmış yeni tədqiqat antioksidantların hüceyrələrin bədənin müxtəlif hissələrinə yayılmasına kömək edə biləcəyini ortaya qoyub. Xüsusilə melanoma — ən aqressiv və ölümcül dəri xərçəngi növü — antioksidantların təsiri altında daha sürətlə metastaz verə bilir. Xərçəngin yayılması isə xəstəliyin daha ağır və ölümcül mərhələyə keçməsi deməkdir.
Əvvəlki insan tədqiqatlarının narahatedici nəticələri
Antioksidant əlavələrinin xərçənglə əlaqəsinə dair narahatedici nəticələr əvvəllər də müşahidə olunub.
1994-cü ildə aparılan genişmiqyaslı bir klinik sınaqda gündəlik yüksək dozada beta-karotin qəbul edən kişi siqaret çəkənlərdə ağciyər xərçəngi riski 18% artıb. Daha sonra, 1996-cı ildə beta-karotin və retinolun (A vitamininin forması) yüksək dozalarının xərçəng riskini artırdığı aşkar edildikdən sonra həmin sınaq vaxtından əvvəl dayandırılıb.
A vitamininin başqa bir forması isə siqaret çəkənlər və asbestə məruz qalan işçilər arasında ağciyər xərçəngi riskini 28% artırıb.
2011-ci ildə 50 yaşdan yuxarı 35 500-dən çox kişinin iştirak etdiyi araşdırmada isə yüksək dozada E vitamini qəbul edən şəxslərdə prostat xərçəngi riskinin 17% yüksəldiyi müəyyən edilib.
Bu nəticələr alimlər üçün gözlənilməz idi. Çünki klassik yanaşmaya görə antioksidantlar xərçəngə səbəb olan sərbəst radikalları zərərsizləşdirərək xərçəng riskini azaltmalı idi.
Problem haradadır?
Yeni elmi baxışa görə əsas problem antioksidantların yüksək səviyyədə olmasıdır. Belə olduqda onlar təkcə sağlam hüceyrələri deyil, xərçəng hüceyrələrini də qoruyur. Notre Dame Universitetinin bioloqu Zachary Schafer qeyd edir ki, artıq antioksidantların xərçəng hüceyrələrinə də normal hüceyrələr kimi kömək edə bildiyini göstərən çoxsaylı sübutlar mövcuddur.
Keçən il aparılan tədqiqatlar da göstərib ki, antioksidantlar təkcə melanomanın deyil, ağciyər xərçənginin də böyüməsini sürətləndirə bilər.
Melanoma üzərində aparılan yeni araşdırma
Science Translational Medicine jurnalında yayımlanan araşdırmada İsveçin Göteborq şəhərində yerləşən Sahlgrenska Xərçəng Mərkəzinin alimləri melanoma üzərində fokuslanıblar. Bunun səbəbi bu xərçəng növünün sərbəst radikalların təsirinə xüsusilə həssas olmasıdır.
Tədqiqatçılar genetik olaraq melanomaya meyilli siçanlara N-asetilsistein (NAC) adlı antioksidant veriblər. Verilən dozalar insanların gündəlik əlavələrlə qəbul etdiyi miqdarlara uyğun olub. Nəticələr göstərib ki:
-
Dəri şişlərinin sayı artmasa da,
-
Limfa düyünlərində metastatik şişlərin sayı iki dəfə çoxalıb.
Laboratoriya şəraitində insan melanoma hüceyrələri üzərində aparılan təcrübələr də oxşar nəticələr verib: NAC və E vitamini hüceyrələrin hərəkət etmə və ətraf toxumaları işğal etmə qabiliyyətini artırıb.
Glutatyon və metastaz əlaqəsi
Araşdırmada məlum olub ki, antioksidant qəbul edən siçanlarda metastatik şiş hüceyrələrinin daxilində glutatyon adlı daxili antioksidantın səviyyəsi daha yüksəkdir. Glutatyon sərbəst radikalları neytrallaşdırdıqdan sonra glutatyon disulfidinə çevrilir və bu nisbətin artması hüceyrələrin oksidləşdirici stresə qarşı daha davamlı olmasına səbəb olur.
Bu isə xərçəng hüceyrələrinin zədələnmədən sağ qalmasına və yayılmasına imkan yaradır. Bundan əlavə, glutatyonun hüceyrə miqrasiyasında mühüm rol oynayan RhoA adlı zülalın aktivliyini artırdığı da müəyyən edilib.
Əvvəlki araşdırmalarda isə antioksidantların ağciyər xərçəngi hüceyrələrində p53 adlı şişə nəzarət edən genin fəaliyyətini zəiflədə bildiyi göstərilib. Bu genin inaktivasiyası metastazın sürətlənməsi ilə əlaqələndirilir.
Klinik baxımdan nə deməkdir?
Bu molekulyar mexanizmlər antioksidantların insanlarda aparılmış böyük klinik sınaqlarda niyə mənfi nəticələr verdiyini izah edə bilər. Görünür ki, antioksidant əlavələr xərçəngi birbaşa yaratmır, lakin artıq mövcud olan, hələ diaqnoz qoyulmamış şişlərin daha sürətlə irəliləməsinə səbəb ola bilər.
Başqa sözlə, antioksidantlar DNT zədələnməsinin qarşısını alaraq şişin başlanmasını əngəlləyə bilər, lakin şiş artıq formalaşdıqdan sonra xərçəng hüceyrələrinin daha aqressiv davranışını asanlaşdıra bilər.
Tibbi tövsiyə
Bu mərhələdə həkim məsləhəti xüsusilə vacibdir. Antioksidantların insanlarda xərçəng hüceyrələrinə təsirini tam anlamaq üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac var. Tədqiqatın müəlliflərindən biri olan Martin Bergö hesab edir ki, ağciyər xərçəngi və ya melanoma riski yüksək olan, yaxud bu diaqnozu almış şəxslər antioksidant əlavələrindən çəkinməlidirlər:
“Onların faydalı olduğuna dair heç bir sübut yoxdur, lakin zərərli ola biləcəyinə dair ciddi dəlillər mövcuddur.”
Ümidverici perspektiv
Bu nəticələr eyni zamanda yeni müalicə strategiyaları üçün də ümid yaradır. Əgər xərçəng hüceyrələri sərbəst radikalların təsirinə həssasdırsa, gələcəkdə:
-
Xərçəng hüceyrələrinin antioksidant istehsalını bloklayan,
-
Və ya onların daxilində sərbəst radikal səviyyəsini artıran
hədəfli dərmanların hazırlanması mümkün ola bilər.