Asteroid nədir?

Asteroidlər Günəş sistemində, əsasən Mars və Yupiter orbitləri arasında yerləşən kiçik, qayalı kosmik cisimlərdir. Onların sayı milyonlarla ölçülür və böyük hissəsi Asteroid kəməri adlanan bölgədə toplanmışdır.

Planetar elm sahəsində asteroidlərə bəzən “kiçik planetlər” və ya “planetoidlər” də deyilir. Bu terminlər ay və planetlərdən kiçik Günəş sistemi obyektlərini ifadə edir.

Asteroidlər Günəş sisteminin təxminən 4,5 milyard il əvvəl formalaşması zamanı qalan maddə qalıqlarıdır. Yəni onlar planetlərin yaranmasından geriyə qalan “kosmik tikinti materiallarıdır”.

 Asteroidlərin tipləri

Asteroidlər tərkibinə görə üç əsas sinfə bölünür:

 C-tipli asteroidlər (xondritlər)

• Gil və silikat qayalardan ibarətdir

• Ən geniş yayılmış tipdir

• Günəşdən daha uzaqda formalaşıblar

 S-tipli asteroidlər

• “Daşlı” asteroidlərdir

• Silikat qayalar və nikel-dəmir qarışığından ibarətdir

 M-tipli asteroidlər

• Əsasən metal nikel və dəmirdən ibarətdir

• Erkən Günəş sisteminin metal nüvələrindən qalmış ola bilərlər

Bu tiplər onların Günəşə hansı məsafədə formalaşdığını göstərir.

 Asteroidlər haqqında maraqlı faktlar

 Asteroidlər Günəş sisteminin qayalı planetlərinin necə yarandığını anlamağa kömək edir.

 Hər gün asteroid və kometalardan təxminən 100 ton material Yerə daxil olur.
Bunun böyük hissəsi atmosferdə yanaraq məhv olur. Yerə çatan hissələr isə meteorit adlanır.

 Keçmişdə asteroid toqquşmaları daha çox baş verirdi.

 Təxminən 65 milyon il əvvəl böyük bir asteroid zərbəsi dinozavrların məhv olmasına səbəb olmuşdur (baxmayaraq ki, digər amillər də rol oynamışdır). Yer hər təxminən 2000 ildən bir futbol meydançası ölçüsündə obyektlə toqquşa bilər.

 Avtomobil ölçüsündə meteoroidlər ildə bir dəfə atmosferə daxil olur.
Onlar adətən yanaraq “atəş topu” effekti yaradır və yerə çatmır.

 Bəzi asteroidlər su və qiymətli metallarla zəngindir.

 Bəzi asteroidlər əslində buzunu itirmiş kometlərin qalıqlarıdır.

 Bəzi asteroidlərin öz ayları var.

 Asteroidlərin böyük hissəsi Mars və Yupiter arasında Günəşi orbit edir.

 Yerə yaxın asteroidlər (NEO və PHA)

Asteroidlərin bir hissəsi Yer orbitinə yaxınlaşa bilər. Bu cisimlər:

• NEO (Near-Earth Objects) – Yerə yaxın obyektlər

• PHA (Potentially Hazardous Asteroids) – Potensial təhlükəli asteroidlər

adlanır.

Kiçik obyektlər atmosferdə parçalanır.
Daha böyük obyektlər isə səthə və ya okeana düşərək ciddi zərər verə bilər.

Alimlər bu obyektləri davamlı olaraq izləyir, orbitlərini xəritələndirir və mümkün toqquşmaları əvvəlcədən proqnozlaşdırmağa çalışırlar. Hazırda Yerə böyük asteroidin dəymə ehtimalı çox aşağıdır.

 Məşhur asteroidlər

 1 Ceres

• Diametri təxminən 952 km

• Asteroid kəmərinin ən böyük obyektidir

• Qayalı nüvə və buzlu qabığa malikdir

• Daxili okeana sahib ola biləcəyi ehtimal edilir

 2 Pallas

• Diametri təxminən 544 km

• Çox qeyri-müntəzəm formaya malikdir

 3 Vesta

• Təxminən 580 km diametr

• Parlaq səthə malikdir

• Erkən protoplanetin qalığı hesab edilir

 Nəticə

Asteroidlər sadəcə kosmik qayalar deyil. Onlar:

• Günəş sisteminin yaranma tarixini daşıyır

• Planetlərin necə formalaşdığını izah edir

• Gələcək kosmik təhlükələri anlamağa kömək edir

Kosmosu anlamaq üçün asteroidlər bizim üçün sanki zaman kapsullarıdır.