Bu terminlər tez-tez bir-birinin yerinə istifadə olunur. Lakin “qlobal istiləşmə” və “iqlim dəyişikliyi” texniki baxımdan eyni anlayışlar deyil və fərqli mənalar daşıyır.
İstər gündəlik xəbərləri oxuyan adi bir oxucu olun, istərsə də elm sahəsində çalışan biri — bu terminlərlə mütləq qarşılaşmısınız. Buna baxmayaraq, bir çox insan bu anlayışlar arasındakı dəqiq fərqi bilmir. Mütəxəssislər isə həm bu fərqi izah etmək, həm də planetimizi xilas etməyə yönəlik həll yolları təklif etmək üçün çağırış edirlər.
Qlobal istiləşmə nədir?
Qlobal istiləşmə Yer kürəsinin atmosferində və okeanlarında orta temperaturun uzunmüddətli artımını ifadə edir. Bərpaedici ekosistemlərin tərəfdarı və Dünya Mərkəzində sıfır tullantı üzrə mütəxəssis Lauren Olson bildirir ki, bu proses əsasən istixana qazlarının atmosferdə yığılması nəticəsində baş verir.
İnsan fəaliyyəti – xüsusilə fosil yanacaqların yandırılması – karbon qazı (CO₂) və digər istixana qazlarının səviyyəsini artırır. Bu qazlar Günəşdən gələn istiliyi Yer ətrafında saxlayaraq planetin isinməsinə səbəb olur.
“Qlobal istiləşmə” termini elmi ədəbiyyatda ilk dəfə 1975-ci ildə amerikalı geokimyaçı Wallace Broecker tərəfindən geniş şəkildə istifadə olunmağa başlanıb. O, insan fəaliyyətinin qlobal temperaturu təhlükəli səviyyədə yüksəltdiyini göstərən araşdırma dərc etmişdi.
NASA-nın məlumatına görə, 1880-ci ildən bu günə qədər Yer səthinin orta temperaturu təxminən 1°C (təxminən 2°F) artıb.
İqlim dəyişikliyi nədir?
İqlim dəyişikliyi isə daha geniş və kompleks anlayışdır. Lauren Olsonun sözlərinə görə, bu termin “planetə təsir edən müxtəlif ekoloji və texnoloji amillərin məcmusunu” əhatə edir.
İqlim dəyişikliyi Yer tarixində həmişə mövcud olub. Lakin sənaye inqilabından sonra insan fəaliyyəti bu prosesi kəskin şəkildə sürətləndirib. Nəticədə:
-
okeanların temperaturu yüksəlir
-
buzlaqlar sürətlə ərir
-
dəniz səviyyəsi qalxır
-
daşqınlar, quraqlıqlar və güclü fırtınalar daha tez-tez baş verir
Alimlər bu hadisələrin gələcəkdə daha da intensivləşəcəyini bildirirlər.
Əsas fərq nədədir?
Sadə dillə desək:
-
Qlobal istiləşmə – planetin temperaturunun artmasıdır
-
İqlim dəyişikliyi – bu istiləşmənin yaratdığı bütün nəticələrin ümumi adıdır
Yəni qlobal istiləşmə səbəb, iqlim dəyişikliyi isə nəticədir. Olsonun ifadəsi ilə desək:
“İqlim dəyişikliyi qlobal istiləşmənin təsirindən qaynaqlanır.”
Niyə bu məsələ ciddidir?
Terminlərin qarışdırılması bu proseslərin real olmadığı anlamına gəlmir. Əksinə, həm qlobal istiləşmə, həm də iqlim dəyişikliyi ətraf mühitə və insan həyatına ciddi təhlükə yaradır.
Həddindən artıq istehlak, heyvandarlığın artması, fosil yanacaqların istifadəsi, meşələrin qırılması, hava nəqliyyatı və yüksək karbon emissiyaları bu prosesləri daha da sürətləndirir.
Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, ABŞ bu sahədə ən böyük karbon emissiyası yaradan ölkələrdən biridir və bir çox ölkələrin tətbiq etdiyi təkrar emal və davamlı istehlak modellərini yetərincə istifadə etmir.
Siz nə edə bilərsiniz?
Əgər həyat tərzimizdə dəyişiklik etməsək, bu təhlükəli tendensiyalar daha da dərinləşəcək. Lauren Olson vurğulayır ki:
“İqlim sürətlə dəyişir və biz həm ekosistemlərin uyğunlaşmasına kömək etməli, həm də istixana qazı tullantılarını ciddi şəkildə azaltmalıyıq.”
Fərdi səviyyədə atıla biləcək sadə addımlar belə böyük fərq yarada bilər. Məsələn:
-
birdəfəlik qablar əvəzinə təkrar istifadə edilən qablar seçmək
-
israfı azaltmaq
-
yerli və mövsümi qidalara üstünlük vermək
-
enerjidən səmərəli istifadə etmək
Nəticə
Qlobal istiləşmə və iqlim dəyişikliyi ayrı-ayrı terminlər olsa da, eyni problemin fərqli tərəflərini ifadə edir. Bu prosesləri anlamaq, onları inkar etməkdən deyil, məsuliyyətli qərarlar verməkdən başlayır.
Planetimizi qorumaq üçün zaman azdır — amma hələ gec deyil.